Чокнэ быкэшэмон толышэ зывони hэвари?

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 80 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

 

Чокнә быкәшәмон толышә зывони һәвари?

Free_Тalyshistan

 

                Чымы гирамијә боон ијән һовон! 

                Шымә чок зынедәшон ки, тосә бы пешынә вахтон бә веј толышон жыго омедәбе ки, һәни мымкун ни чәмә зывони нығо дој, чорә ни боәј, бәрмалә вотедәбин ки, бәмарде ым зывон! Ымијән зынедәшон ки, мырдолә Озобижони һукмәт ијән чә довләти бәдномә “титулә хәлғ” тырконән гырд пештыпурбин ки, жәгоје ки һесте, толышә зывон дасто шә һәни! Чыми думоән, һукмәт ыштә дасто омә һарчи кардедәбе, есән кардедә ки, һәғиғәтән мәһв быбу чәмә зывон! Чумчыко һәм Озобижони һукмәт, һәмән тыркон чок зынедән ки, чанә ым зывон мандә, чанә толышон ыштә кәдән быбо, гәп жәјдән бы зывонәдә, демијән һәлә бәжије толышә хәлғ. Әве, әвон ыштә дасто омә ијән номә һарчи кардедән ки, толышон гырд јодо бекән ки, чәвон һестышоне ыштә Инә зывон, һәммәјәво гәп быжәнын тыркә зывонәдә, демијән тырк быбун! Һәмән бә нәзәр быстәнән ки, бы мәсәләдә һукмәти сијосәт әнҹәх деми сә бедәни. Озобижони һукмәт де ҹурбәҹурә воситон мәҹбур кардедә толышон ки, әвон тәрг быкән ыштә дәдә-бобо зәмин Толышстони, куч быкән бышун ја бә Озобижони ҹо мәһолон, јаанки бә хариҹи мәмләкәтон бышун! Жыго гыләј сијосәти һестыше бочәмә хәлғи дыглә јолә фаҹиәви нәтиҹә. Иминәни, Озобижони һукмәт чок зынедә ки, һәм толышә хәлғи, һәмән чәј зывони, адәт-әнәнон, јәне одәмон хәлғ кардә һарчи иминә нубәдә банде бә зәмини! Һич гылә хариҹи ғыввә һәзо сорон дыләдә мәҹбурыш карде зынәни толышон ки, әвон тәрк быкән ыштә сәрзәмини. Һар сәфә дышмен бә Толышстон омеәдә, толышон окыријән бәчәмә бандон, дәвитән бәвон, дышменән дәварде зынәни чәмә шыкастә вишон, мәһвыш карде зынәни чәмә хәлғ! Толышон ыштә сәрзәминәдә манде нәтиҹәдә, әвон гәпышон жә әнҹәх ыштә Инә зывонәдә! Дыминәни, толышон һәм каштыгылышон кардә ыштә зәминәдә, рузишон бә даст вардә, һәмән жијән бәштә дәдә-бобон адәтон мывофиғ! Жыгонә, мандә чәмә хәлғ, мәһв быәни! Чыјо жыго мәлум бедә ки, Озобижони мырдолә һукмәт толышон мәҹбур кардедә ки, әвон тәрк быкән ыштә сәрзәмини, демијән һәм гәп ныжәнын ыштә Инә зывонәдә, һәмән јодо бекән ыштә адәт-әнәнон, мәросимон, ыштә мәдәнијәти, фолклори, јәне ыштә гыләј уникал хәлғ бе!

                Әве, чәмә навәжәнә рушинфикон, зывоншыносә алимон Толыши милли-озоди ҹанг бино быә ружику жыго ыштә дығғәти мәркәзәдә огәтәшоне чәмә Инә зывон, һежо дастпочә быән ки, огәтын чәмә зывони мәһв бе просеси! Тәсодуфи ни ки, чәмә озоди ҹанги лап сыфтәку әвон чандә гылә мәғалон ијән китобон, луғәтон нывыштәшоне ки, быдә јодо бенышун чәмә толышә сыханон, һәмән быдә толышон баһандын әвони, умутын ыштә Инә зывони! 

                Чымон һәммәј һәхәдә веј гәп жәј фикәдә ним. Чумчыко ыштә дәвардә бәрномонәдә веј гәпым жә бошмә чәмә зывони ијән чәј ишкилон һәхәдә. Иглә ыми бывотым ки, бо ымружнә ружи әмә һәммәјәво иҹо огәтемон зынәј толышә зывони мәһв бе просес! Жыгошә, ҹо просес шедә, јәне толышә зывони мәһв бе не, чәј ружбәруж һәнијән овҹ карде просес шедә! Һәзо-һәзо толышон огардедән бәштә, фамедән ыштә толышәти, лап нызнәкәсонән умутедән толышә зывони, чок ја бевәҹ, дәмандедән ыштә Инә зывонәдә бо гәп жәј! Шәк ни ки, ымон һәммәј веј шо кардедән әмәни! 

                Интаси гыләј мәсәлә һесте ки, толышә зывони мәһв бе просеси огәте мәсәләдә чәмә овандон чанә јолән быбон, ымон пештыпур әзынин карде әмәни, әмә әзынимон воте ки, бы роәдә чәмә кардә коон һәни вәсин, әмә һәни рәсәмон бәштә мәғсәди! Әмә бәрпомон карде зынә толышә зывони лексикә, јәне чанә сыханон һестин чәмә зывонәдә, бәрпомон кардә чәвон вејни. Есә чәмә һестымоне “Уруси-толыши луғәт”, “Толышә-тыркә луғәт”, “Тырки-толыши луғәт”, “Ингилиси толыши луғәт” ијән һәлә ыштә чапи чәш кардә “Фарси-толыши луғәт”. Сывој ымон, әмә нывыштәмоне “Уруси-тырки-толыши фразеологијә луғәт” ијән “Уруси-тырки-толыши Јолон сыханон”, әмма әвонән һәлә бә чәшин ыштә чапи! Жыгонә, лексикә мәсәләдә бә вырәмон роснијә ыштә вәзифон. 

                Әмма, чанә гонән быбо, бәпе бә гиј быгәтәмон ки, әмә һәлә веј коон бәпе быкәмон ки, бырәсәмон бәштә мәғсәди! Чы коон и поә банде бәчәмә ыштә сәбәсожә довләти бәрпо карде.  Чумчыко, һежо вотәме бәшмә, әнҹәх чәмә ыштә сәбәсожә довләт Толышстон перохне бәзне чәмә Инә зывони, чокнә бәвотен, сәпо бәзне ној толышә зывони! Охо бо зывони һәғиғәтән овҹ кардеро иминә шәрт милли мәктәбе, толышә мәктәбе! Чанә чәмә умутәһсилә мәктәбон ијән бәвонәдә дәрс дәвонеро миәллимон ијән зывони тәдғығ кардә алимон һозы кардә али мәктәбонымон ни, әмә әзынимон воте ки, сә бин чәмә бы роәдә кардәнинә коон! 

                Дард бымәдәј ки, әмә һәлә дырыст әзынимон воте ки, кејнә бәрәсемон бәштә сијоси мәғсәди, кејнә бәсохтемон ыштә сәбәсожә довләти ки, әвән һәмон ә коон бәкарде! Дечәмә Инә зывони вәбастә анә коон һестин ки, чәмә рушинфикон ијән алимон ымружнә ружәдә, јәне тосә чәмә ыштә сәбәсожә довләти елон кардә ружи һукман бәпе быкән әвони! Комонин ә коон? Тикәјән дырыст бывотом, ком хәтон һестин ымружнә ружәдә бочәмә Инә зывони, һәмән әмә бәпе чокнә мијоно пегәтәмон әвони? 

                Һәлбәттә, ым гыләј веј јолә мывзу гәпе, әве чәвон һәммәј һәхәдә гәп жәј имконым ни бы бәрномә чарчивәдә. Әве, пиједәме гәп быжәным бошмә дечәмә Инә зывони вәбастә ән јолә гыләј проблеми, хәто һәхәдә. Чиче ым хәто? Сыхани кырти бывотом, бәвәдә жыго ифодә бәбе карде ым фикири: Әмә тосә есә мыдофиәмон кардә ыштә зывон тырконку ијән чәвон довләтику, әмма есә бәпе мыдофиә быкәмон ыштә ыштәнику, јәне ыштә толышонку! 

                Чымы гирамијон! Ыми бызнән ки, чымы мәғсәд ијо бә һич гылә толыши шәр ғанде ја танә жәј, гыләј толыши барз карде, ә гыләјни ехроҹ карде ни! Јәне, чымы сыхан ҹо-ҹо толышон һәхәдә ни, чымы мәғсәд ыштә Инә зывони дардон һәхәдә гәп жәј, һәммән чәвон һәлли роон һәхәдә ыштә нәзәрон бәшмә роснеје! 

                Чыјо бешемон быкомон, бәвәдә бәпе бә гиј быгәтәмон ки, ымружнә ружәдә чәмә зывони һәммәјсә јолә дард чәј дырыстә грәматикә, орфографијә ијән орфоепијә нормон ијән ғајдон дарде! Бочи аз дард вотедәм бәвон? Чумчыко һәғиғәтәдә һәмон нормон ијән ғајдон веј вахте һозын, әмә нывыштәмоне әвон. Һәлә нывыште чиче, понзә-шонзә сор бәнав дәрҹымон кардә чәвон вејни ружномә “Шәвнышт”әдә ки, быдә чәмә толышон баһандын әвони, мызокирә быкән, бынывыштын бәмә ыштә тәнғыди ғејдон. Әмма тосә ымружнә ружи әсыл умумхәлғә мызокирә һич вахти быәни!    

                Әнҹәх кали толышон һандәшоне ә мәтнон, әмма әвонән һич вахти бәрмалә нывыштәшонни ыштә ғејдон, едаштәшонни бәмә. Тосә есә һәлә һич гылә толыши гыләј елми мәтныш ноәни бә мијон ки, мәсәлән, “фылон мәсәләдә чымы нәзәр жыгоје, чыми сәбәбән ыме”. Һәлбәттә, норозијәти кардәкәсон веј быән, әмма жәләвонон вејни ја чы зывони грәматикә, чәј орфографијә, орфоепијә ијән ҹо мәсәлонку хәбәшон ни, гәвомәј вотедән. Уму мандедә әнҹәх бә мијонә мәктәбон зывоншыносә миәллимон, әмма чәвон вејни ја һич нез омедәни бы мәсәлон, нез омәкәсонән әнҹәх тыркә зывони нәзәро ебедән бәчәмә зывони, әве нимәроәдә дәгижједән!  

                Тосә ымружнә ружи чәмә зывони гыләј јолә дард ЛӘҺҸӘ мәсәләје! Һич ҹурә чәмә веј толышон сәросне бедәни ки, һар гылә толыш ком ләһҹәдә гәп жәјдә-быжәны, чәмә комон ни деәј, әмма ко ки омәј бә нывыште рәсәј, бәвәдә әмә бәпе һәммәј дастпочә быбәмон ки, тәдриҹән и ҹур бынывыштәмон. Бы мәсәләдә әмә бә иглә мәхрәҹ нывомон, чәмә әдәби зывони бә дәрһәл варде мымкун әбыни! 

                Әмма һич бы һәхәдән веј гәп жәјдәним. Чумчыко чымисән јол гыләј ҹо дардымон һесте! Ымән әве ки, ымружнә ружәдә чандә кәс толышон ыштәни пусты-лу кардедән ки, толышә зывон бәпе гырд быманды бә Озобижони тыркон зывони! Чыми әјони сыбут ыме ки, әвон, иминәни, толышә зывонәдә ныбыә, бә тыркә зывони мәхсус кали сәдон де зубәзу ефырсынедән бәчәмә зывони, дыминәнијән, шәв-руж дод-әмон кардедән ки, хариҹи зывононо бә толышә зывон омә сыханон һәммәј әмә бәпе бынывыштәмон ијән бывотәмон бәнә тыркә зывонәдә быәј ғәзинә! 

                Кырт-кырти бывотом, жыго тәклифон ән јолә зијон ыме ки, ә хонәхон демијән гырдычып бә һәшә жәјдән толышә зывони гыләј уникал зывон бе, чы зывони ыштә фоноложи системи бе, чы толышон ыштә, тырконку фәрғинә артикулјасијә апарәти бе!  Чумчыко зывоншыносәти елми веј вахти сыбутыш кардә ки, ҹо зывоно омә сыханон һар гылә хәлғ нывыштедә ијән тәләффуз кардедә бәштә зывони фоноложи системи ијән бәштә артикулјасијә апарәти мывофиғ! 

                Гирәм кали толышон жыго чијон тәклиф кардедәнбу, ыми зыне лозиме ки, әвон жәго гыләј јолә зијон жәјдән бә толышә зывони ки, һич тыркон тосә есә жәј зынәшонни! Јәне, вотем пиједә ки, жәго тәклифон гырд зијонин, әксин бә зывоншыносәти елми! 

                Әмма мәсәлә дечәвон жә елми зијони сә бедәни! Чумчыко жәго тәклифон сијоси зијонышон һесте һәм бәчәмә хәлғи, һәмән бәчәј зывони! Сијоси зијон ыме ки, демијән һәмон толышон ја әнәзынәтику, ја әвомәтику, ја камсәводәтику, јаанки зыне-зыне пиједәшоне ки, толышә хәлғ әбәди быманды Озобижони тәркибәдә, демијән мәһв быбу! Әве, аз бәшмә вотедәм ки, хысусән зыне-зыне жәго иддон бә мијон шодоә толышон чәмә хәлғи бәрмалә дышменин! Мыни быжәнон быкыштонән, аз бовә нибәкардем ки, чә толышон вејни дештә сәводи ијән ағыли кардедән жәго тәклифон! Чумчыко ым гыләј бәрмалә һәғиғәте ки, Озобижони һукмәти пијәјән һежо ыме!  

                Мәсәлә бымәдәј ки, һукмәт һич ҹурә нәзорәт әзыни карде бә толышә зывони луғәт тәркиби бәрпо карде, сыханон гырдә карде, луғәтон нывыште просеси. Чумчыко, иминәни, һич гылә ҹинојәт ни бы коәдә ки, һукмәт һәбс быкә һәмон одәмон. Һәмән һәтто һукмәти ијән чы тыркон нәзәрәдә ым ко ҹинојәтән быбо, һәтто Озобижони ыштәнәдән һукмәти хысуси хыдмәти органон анә толышон һәммәј нәзорәти жијәдә огәте нибәзне ки, чәвон кардә коон нави быгәты! Дыминәни, толышә сыханон гырдә кардә толышонән һар гәмәсә бәштә синә жәјдәнин ки, әвон де кон кој бә һәшән! Чы одәмон вејни ыштә сәшон евә жә, там-тамижә ыштә кој кардедән, китобон һозы бејәдән, әвони ашиш-ашиши бардедән бә мәтбәә, ыштә пули дојдән, чап кардедән әвони. Семинәни, де кој һәшә быә толышон вејни Озобижони марзонку кәноәдә жијејдән, әве, бәвон нәзорәт карде Озобижони һукмәти имкони хариҹәдәј. 

                Әве, Озобижони һукмәти имконыш ни ки, толышә зывони лексикә бәрпо карде просеси нави быгәты! Бокујәдә ыми чок сәрәседән, әве, әвон де ҹо чәмхорә воситон пиједәшоне имкон ныдән ки, толышә әдәби зывон бә дәрһәл бо! Тикәјән дырыст бывотом, есәтнә вахтәдә Озобижони һукмәти һәммәјсә воҹибә мәғсәд толышә әдәби зывони бә фајә рәсе просеси нави гәтеје!

                Бы вырәдә бәзнешон парсе ки, һукмәт чокнә бәгәте чы просеси нави? Аз вотедәм, шымәнән гуш быдән, чәјо нәтиҹә бекән боштә. 

                Һәғиғәтән, мәрағинә парсе ки, һукмәт чокнә ым кој бәзне карде? Заһирән, һәлбәттә, һич ҹурә әзыни карде! Әмма тикәј бә нығыли бышомон, бәвиндемон ки, Озобижони һукмәти вәс ғәдәрәдә имкононыш һесте ки, бәштә мырдолә мәғсәди бырәсы! Бы мырдолә һукмәти ым лозиме ки, бә дынјо, иминә нубәдә бә Авропә ијән бејнәлхәлғ тәшкилотон исбот быкә ки, толышон гәп жәјдән гыләј зывонәдә, интаси ым зывон ади мәишәти зывоне, әдәби зывон ни, мәктәбәдә дәрс дәвоне әбыни бы зывонәдә, мылхәс, ым зывон лој зывоне, бә лојән мәктәб дој әбыни! 

                Әве һукмәт толышон дыләдә быә, бәштә толыш вотә, әмма һәғиғәтәдә бә һукмәти мырдолә мәнофе хыдмәт кардә кали толышон бә нав дојдә, әвонән там-тамижә бә бевәҹә руж нојдән чәмә Инә зывони! Бәс ком толышон ијән чокнә кардедән ым кој?

                Фик быдошон, бәвиндешон ки, Озобижони һукмәти тәғрибән и һәзо нәвса нәве дыминә сорику жыго иҹозәш доә ки, Толышстони мијонә мәктәбон ибтидои синифонәдә толышә зывонәдә дәрсон дәвардын. Росте, әмә ыми чок зынедәмон ки, әвон сыхани һәғиғи мәноәдә дәрс нин, факултәтивин! Әмма боән ијо ыштә чәши ви быкәмон быми, һежо жыго һисоб быкәмон ки, толышә зывонәдә дәрсон дәвардедән! Бы вырәдә парседәм шымәку:   Чичон лозимин бо дәрс дәвоније? 

                Иминә нубәдә лозимин толышә зывони әлифбо ијән ҹо дәрсномон! Чәјо лозимин ә дәрси доә миәллимон. Чәјо лозимин ә миәллимон һозы кардә мијонә ихтисосинә мәктәбон, јәне техникумон. Чәјоән лозимин толышә зывони барзә сәвијјәдә тәдғығ кардә али тәһсилинә мытәхәссисон һозы кардә институтон ијән университетон. 

                Шымә чок зынедәшон ки, тосә ымружнә ружи Озобижонәдә толышә зывони миәллимон һозы карде һич гылә техникум, һич гылә курсән ни! Чыјо мәлум бедә ки, ҹо фәннон миәллимон, һаканә һич толыш ныбыә одәмон дәвонедән һәмон дәрсон! 

                Әмма ијо һәммәјсә воҹибә мәсәлә толышә зывони әлифбо ијән ҹо дәрсномонин! Ки нывыштедә ә дәрсномон, һәмән чокнә нывыштедә? 

                Бы вырәдә, чокнә бәвотен, Кәрәми бәме гәтедә, вај-шивән бино бедә! Бо мәктәби дәрсномә нывыште ијән чап карде һукмәти које. Һукмәт “бәштә толышә алимон” асбардедә ә кој. Ағылыш сәдә быә һар гылә нормал одәм чок зынедә ки, толышә хәлғи ружәдә быә, ыштә иглән мытәхәссиш ныбыә гыләј хәлғи зывонәдә дәрсномә нывыште һәләбәсә ко ни! Жыго гыләј ко тәләб кардедә ки, һәмон дәрсномон мәтнон навбәнав едаштә быбун бә ҹәми хәлғи мызокирә ки, быдә һич ныбо сәводинә рушинфикон баһандын әвони, бынывыштын ыштә тәнғиди ғејдон, һәммәјәво мызокирә быкән әвони, чәјо бә иглә мәхрәҹ бон! Бәс Озобижони һукмәт, чәј ә кој һәволә кардә толышон чокнә кардедән? 

                Лап сыфтәку тосә есә һәмон дәрсномон нывыштәкәсон тосә чәвон чапо бешә ружи бә һич гылә ҹо толыши нишо дојдәнин әвони, лап бәнә довләти сыри мәхфи огәтедән, әнҹәх китоб беше бәпештә мәхлоғ зынедә ки, чич нывыштә быә әјо, чокнә нывыштә быә? Иглә толышән ыштә гәви окардеәдә, ыштә норозијәти ифодә кардеәдә, мыәллифон тарс-ларз омедән ки, “һукмәт мандә чәвон пештәдә”, кали ҹо толышонән әлбәһол вај-шивән кардедән ки, һичмәсә, “фылонкәс һаштедәни ки, дәрсномон чап быбун толышә зывонәдә, чумчыко әв һукмәти ҹәсусе!” Әвон ҹәр кәшедән ки, “һар чокнә бедә-быбу, тәки быдә китоб бешу!” Бәс чыми нәтиҹә чич бедә?   

                Ым бедә ки, һар гылә мыәллиф ыштә диј ләһҹәдә нывыштедә ә китоби, демијән чәмә корпә балон мәҹбур кардедә ки, әвон һәммәј чә диј ләһҹәдә гәп быжәнын! Әмма фаҹиә һәлә демијән сә бедәни! Китобон сәјку-бә по пурин де сәһвон! 

                Чымон һәммәј һәхәдә веј гәп бәзнем жәј, әмма еһтијоҹ виндедәним боми. Чумчыко чымы ым вотәјон вәс кардедән ки, әмә бызнәмон: Озобижони һукмәт де һәмон толышон дасти толышә зывони бә жыго јавә руж нојдә, жы`го молјәти ғандедә ки, ә китоби һандә толышонән нифрәт кардедән һәм бәштә ыштәни, һәмән бәштә зывони! Жыгонә, дынјо зынедә ки, толышә әдәби зывон ни, жыго бышо, һич нибәбејән!

                Чанә әмә Озобижони тәркибәдә бо жимон карде мәҹбуримон, анән һәмон проблеми һәлл карде ғејри-мымкуне! Чумчыко ә мырдолә һукмәт һич вахти имкон нибәдо ки, толышә әдәби зывон бә дәрһәл бо! Әве иглә чорәмон һесте ки, ыштә сәбәсожә довләти сохтә ружи нез быкәмон! Ыми ныкомон, чәмә Инә зывон мәһв бәбе!

                Сәломәт бымандән! Хыдо комәг быбу бәчәмә хәлғи!

                Быжијы чәмә толышә хәлғ!

                               Быжијы чәмә Инә зывон!

                                               Быжијы сәбәсожә Толышстон!

                                                              Быжијы Толышстони Милли телевизијә!

 

ВИДЕО: TMV: Чокнә быкәшәмон толышә зывони һәвари? 

Источник: Free_Talyshistan 

 

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|