Толышэ зывонэдэ “жен” сыхан

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 34 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

Толышә зывонәдә “жен” сыхан


 

            Чымы азизон!

            Чәмә кали толышон овардән бәмы ки, аз изоһ быкәм боәвон, чиче толышә зывонәдә “жен” сыхани мәно?

            Сыхани рости, ым мывзу веј хош омедә бәмы. Иглә бә сәбәб не ки, азән жен тојфәм, һәмән бә сәбәб ки, чымы һәммәјсә веј пијә зынәјон мәзә һындә-авропә зывонон, иминә нубәдә ирони зывонон тарыхи лексикологијәје. Шымә мәвужи јодәдә быәнине ки, Ленигради университетәдә аз һандеәдә, умутәме чы германи зывонон компаративистикә, јәне чәвон мығојисәјнә зывоншыносәти.

            Мәлум мәсәләје ки, чәмә зывон аиде бә һындә-авропә зывонон хыјзонә Ирони дастә, тикәјән дырыст бывотом, бәчәвон ғәрби-ирони нимәгрупи. Гирәм диалетоложи тәснифот быбомон, бәвәдә толыши зывон аиде бедә бә Ирони диалектон ки, чәвон рәғ бешедә бә Мәдо зывони.

            Әве, сыфтә-сыфтә пиједәме бывотым бәшмә ки, толышә зывонәдә бә “жен” мәфһуми аид һәмә терминон әсыл Ирони сыханонин, јәне чәвон һәммәј бынә умумирони прәформонин.

            Һар чијсә бәнав боән нәзәр сәғандәмон бә “жен” мәно доә бы сыхани умуми ҹинси мәно. Чиче чы сыхани бынә, чыконҹо әв омедә, һәмән ком паралелоныш һесте чәј чәмә авлодә зывононәдә? Ирони азәри диалектонәдә, јәне һајми-тати диалектонәдә әј һежо жәгоән тәләффуз кардедән - “жен”; кырди зывонәдә бәј вотедән žin, зазә зывонәдә - žin јаанки žen, Парфијә зывонәдә - žan, мијонә ијән есәтнә фарси зывонәдә zan ијән ҹо. Чәмә әҹдодон мығәддәсә китоб Авестәдә око дојдән һежо һәмон мәноәдә, әјо бәј вотедән jaini-, ғәдимә Һынди зывонәдә вотедән  jáni-.  Бә һындә-авропә зывонон авлодә јунани зывонәдә бәј вотедән γενη, ермәни зывонәдә вотедән kin. Ымијән бывотым ки, уруси зывонәдә быә сыхан “женщина” ыштәнән чы рестәо гыләј термине.

            Ым формон һәммәј бешедән бә һындә-авропә зывонәдә быә сыхан *gṵenā- јәне “жен”и.

            Чәмә зывонәдә веј певыло быә дыминә сыхан “кинә”је.  Бы сыхани әмә һәмән раст омедәмон кали номонәдә: Вәскинә, Кинәвәс. Жыго номи нојдән бә хыјзононәдә ки, кинә әғыл ве омедә бә дынјо, пыә-моән пиједәше ки, зоәшон быбу. Бы сыхани чандә гылә авлодә формон бәзнемон винде ҹо ирони зывононәдә: тати зывонәдә - kīla (*kīn-la сыхано), гиләкон зывонәдә kīja  (*kīn-ja сыхано) (-la ијән  -ja нозә суффиксонин), зазә зывонәдә - kayna, кырди зывонәдә - kin-ik  ијән ҹо. Мијонә ирони зывононәдә бы сыхани раст омедәмон мијонә фарси зывонәдә бы формәдә: kanī-čak, јәне “кинә”; есәтнә фарси зывонәдә бы формәдә: kanīz. Һәмон лексемә һесте һәмән Авестәдә: - kainyā-, ғәдимә Һынди зывонәдә - kanyā-.

            Әмма чәмә пеһандә һәмон ә формон бынәдә мандә сыхан ғәдимә Ирони зывонәдә быә ым сыхане: *kan- јәне “гәдәли” ја “рук”. Чыјо жыго мәлум бедә ки, “кинә” сыхани мәно чәмә зывонәдә хыјзони ијерархијәдә де шујә ријә “гәдәли” ја “рук”и мәнон дојдә.

            Есән, чымы азизгирамијон, шымәку бә чәшим жыго гыләј парс: Бочи аз “кинә” сыхани һәхәдә гәп жәјәдә, пеныһандыме чәмә зывонәдә быә “кинә” сыхани авлодә сыхани ғәзинә ермәни зывонәдә быә сыхан “кин”, әмма “жени” һәхәдә пијо гәп жәјәдә, чә сыхани номымән гәте? Охо заһирән ым сыханон дыјнәнән ејни ҹур тәләффуз бејдән, һәмән фактик ејни мәноәдә око доә бедән! Бәле, һәғиғәтән, ым жыгоје. Әмма бә нәзәр быстәнән ки, мығојисәјнә-тарыхи зывоншыносәти һестыше ыштә дәныгардә ғанунон. Ымони бә нәзәр быстәномон, бәвәдә мәлум бедә ки, ермәни зывонәдә быә сыхан “кин” жени мәноәдә авлоде бәчәмә “жен” сыхани. Интаси “кинә” мәноәдә чә сыхани һич авлодәтиш ни дечәмә “кинә” сыхани! Бәзнешон парсе ки, ком ғанунонин әвон? Де һәјфи ки, ғејри-мымкуне бы бәрномә чарчивәдә ыми изоһ карде. Чумчыко бы һәхәдә гәп жәј ијән зынеро, лозиме чандә гылә хысуси әдәбијоти һанде јаанки али мәктәбәдә хысуси тәһсил сәј.

            Сыхани охојәдә пиједәме шымә нәзәри ҹәлб быкәм бә гыләј сыханијән. Мәлуме ки, чәмә зывонәдә бә жени һәмән вотедән “мојнә”. Ијо пиједәме, Чәмә шаир  Хилгәти поемә “Лејли ијән Мәҹнун”о и бәнди баһандым бошмә:

Барзы болобе, дылон овәјнә,

Лејли номәдә ғәшәнгә мојнә.

            Чыјо жыго мәлум бедә ки, толышон мојнә вотедән бә ғәшәнгә жени јаанки кинә. Латыни зывонәдә бы сыхани ујғун омедә сыхан femina. Мәрағине ки, чәмә Иронәдә жијә толышон мојнә вотедән бә “душә зандәго”. Жыго зынедәм ки, һич еһтијоҹ ни ки, изоһ быкәм ијо быә семантик охшәшәти: “Жен” ијән “душоә зандәго” – ым дыглә сыхан “һард доәкәс”, “довнијәкәс”е.

            Бәмә лозиме, бызнәмон ки, чыконҹо бә әмәл омә ым сыхан? Бызнән, чымы азизон, “мојнә” сыхани бынә бешедә бә мијонә ирони зывонәдә быә mātakān сыхани, чәј мәноән “мојдоне”. Нујә фарси зывонәдә бәј вотедән mādyān. Ермәни сыхан matak, јәне “модјон, моә һәјвон”, фарси зывонәдә быә сыхан māda, јәне “моә”, кырди зывонәдә быә сыхан māk-ән аидин бә сыхани.

            Жыгонә, чымы азизон, ымруж әмә умутымоне жыго гыләј воҹибә мывзу. Умдәвом ки, софсојә изоһым карде зынәј бошмә чы сыхани мәно.

            Сәламәт бымандән! Хыдо комәгон быбу!

 

Источник: Free_Talyshistan

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|