ТОЛЫШЭ ЗЫВОНЭДЭ БЫЭ ЭРЭБИ СЫХАНОН ЧОКНЭ БЫНЫВЫШТЭМОН ?

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 203 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

ТОЛЫШӘ ЗЫВОНӘДӘ БЫӘ ӘРӘБИ СЫХАНОН ЧОКНӘ БЫНЫВЫШТӘМОН?

Фәхрәддин Әбосзодә

 

            Һандыме Аллаһверди миәллими “TOLIŞİ ZIVONİ ORFOQRAFİYƏ KALİ MƏSƏLON” номәдә мәғалә. Хыдош комәг быбу, чумчыко әмә чанә веј мызокирә быкомон ыштә Инә зывони проблемон, чыми анән вејә хәјыш бәбе бәчәмә хәлғи, һәмән бәчәј зывони! Мәғалә чокә ҹәһәт ыме ки, мыәллиф ыштә тәклифон едаштејдә бә һандәкәсон, јәне ҹо бә һичи иддо кардејдәни, чәш кардејдә ки, әвон чич бәвотен, ғәбул бәкарден әвони ја не? Әмма һәммәјсә әв бәбе ки, һандәкәсон, јәне зывонику сә бекардә шәхсонән, бәнә мыәллифи ыштәни, едаштын ыштә нәзәрон! Чумчыко адәтән чәмә кали толышон, һәтто али сәводинә мытәхәссисон жыго һолонәдә ја гырд ғәбул кардејдән гыләј ҹо толыши тәклифон, “бәһ-бәһ” вотејдән бәвон, јаанки “аз ғәбул кардејдәним ым иддон” нывыштејдән.
            Һежо ијоән бывотым ки, һар дыглә ебемон сәһве, һәмән зијон вардејдә бә хәлғи кој! Чумчыко жыго мәлум бејдә ки, “бәһ-бәһ” вотәкәсон вејни һич сәшон бешејдәни едаштә быә мәсәләку, толыши нывыштәше вотәјнә, автоматик бәгәм кардејдән әј! Әмма ым јолә дард ни! Чумчыко ым нишо дојдә ки, толышон һич ныбо һандејдән толышә мыәллифон нывыштәјон.
            Јолә дард “ғәбул ныкардәкәсон” дарде!  Чумчыко елмику кам-веј хәбәдо быәкәс, али тәһсили дипломи ыштә ҹифәдә новнијәкәс, һәтто деми фәхр кардәкәс бәпе бызны ки, автоматик ғәбул карде ја ныкарде бесәводәти, әвомәти әломәте! Гирәм хонәхо ғәбул кардејдәныбу ҹо мыәллифи тәклифон, бәпе дырыст бынывышты ки, бочи ғәбул кардејдәни, сәбәб чиче, чәјоән бәпе бынывышты ыштә нәзәри, бә нав быдә ыштә тәклифи ки, “фылон мәсәлә жыго быбо, чок бәбе”, һәмән мәһз “бочи жыго быбо, чок бәбе”. Чумчыко ым елме, ијо ыштә нәзәри һар кәс бәпе де мәнтығи, дастәвузи, дәлили исбот быкә! Жәго ныко, бәвәдә мыәллифи һәхыш һесте бывоты бәј ки, “чымы чәшон рушин ки, ғәбул кардејдәниш чымы нәзәри!"

            Есән омејдәм Аллаһверди миәллими тәклифон сәпе. Әв тәклиф кардејдә ки, әрәби зывоно бә толышә зывон оваштә сыханон “жыго бынывыштомон” (чәј мәғаләдә бәзнешон һанде ки, әв мәһз чокнә тәклиф кардејдә), чок бәбе.

            Сыфтә ыми бывотым ки, чәмә зывони һәммәјсә јолә дард ҹо хариҹи зывононо бәчәмә зывон оваштә сыханон орфографијә ғајдон дырыст мыәјјән карде ни! Әмә һәлә тосә есә ыштә толышә сыханон сәрост нывыште ғајдон мыәјјән зынејдәнимон карде, һар кәси гәво гыләј аваз омејдә! Сәводыш һесте чә хонәхо ја не, ыштәни лу-пуст кардејдә ки, һичмәсә, “чәмә дијәдә жыго вотејдән”!

            Һәлбәттә, демијән вотем пијејдәни ки, Аллаһверди миәллими ноһәхыш нывыштә ым мәғалә! Не, әксинә, вотем пијејдә, ымән чокә које, әмма чыми идомәш быбо, лап чок бәбе! Чумчыко “чәмә дијәдә жыго вотејдән” вотәкәсон гыләј, быдә бәчәј хото ныгыны, һежо чәмә хосә Аллаһверди миәллим ыштәне!

            Әв ки манде бә әрәби зывоно оваштә сыханон тәләффузи ијән орфографијә, бә Аллаһверди миәллими нәзә роснем пијејдә ки, жыго мәсәлон де тәклифи һәлл кардејдәнин, һәмә тәклифон (гирәм әвон быбон!) де дығғәти мызокирә карде бәпештә бә гыләј умуми мәхрәҹ омејдән! Һәмән бы мәсәләдә ән мыһумә шәрт ыме ки, бәпе ыштә тәклифи доәкәсон толышә зывони фоноложи хысусијәтон чок бызнын! Һар кәс бәпе ыштә јодәдә огәты ки, чы ја ҹо хариҹи зывоно сыхан әхз кардә хәлғ һәмон сыхани бәштә зывони фоноложи системи, бәштә артикулјасијә системи мывофиғ тәләффуз кардејдә. Быдә һички жыго нызны ки, аз һәмон луғәтәдә ә сыханоным ыштән чокнә зынејдәм, жәгомән нывыштә! Не! Иминә нубәдә мәслоһатым кардә де ә толышон ки, әвон әрәбијән, фарсијән ијән кали ҹо зывононән мыкәммәл зынејдән (чә одәмон номон нывыште зынејдәним, чумчыко чыми хәтош бәбе боәвон!). Чандә ружон мызокирон нәтиҹәдә әмә бә ғәрор омәмон ки, “мыннәт”, “мыбтәдо”, “мыһум” ијән ҹо формәдә бынывыштәмон һәмон сыханон!

            Бомы һәммәјсә веј мәрағин ыме ки, Аллаһверди миәллим ыштә мәғалә иминә ҹумләдә нывыштејдә ки, “Çordə sa sore ki, Ğıroni-Kərimi sıxanon çəmə zıvonədə oko doə bedə” (“бедә” не, “бејдән”, “Ğıroni-Kərimi sıxanon” око доә бејдән). Әмма, веј һәфтоғи бардә мәсәләје ки, Аллаһверди миәллим әрәби зывоно бә толышә зывон оваштә сыханон пеһандеәдә, “Ғырон” сыхани “јодо бекардејдә”! Бочи? Бәлкәм әв әрәби сыхан ни? Бәлкәм Аллаһверди милләим зынејдәни ыми? Зыне-зыне ыми кардејдә, ја јодош бешә? Чәтин јодош бешу, чумчыко ыштә сыхани де Ғырони бино кардејдә! Жәгобу, жыго мәлум бејдә ки, ым сыхан пегынејдәни бә Аллаһверди миәллими песохтә конструксијә, әве әј “јодо бекардејдә”! Аз есә парсејдәм чәјку: Мадәм шымә тәклиф кардејдәшон ки, “muhit”, “muhum”, “mubtədo”, “muvəkkil”, “muvafiq”, “muğəddəs”, “muddət” бынывыштәмон, бәвәдә “Ғырон” сыхани бәс чокнә бынывыштәмон, “Ғуран”? Есә виндејдәшон ки, иглә ым сыхан выртивыло кардејдә Аллаһверди миәллими конструксијә!

            Ыми бывотым ки, Аллаһверди миәллим ыми нынывыштоән, чымы шәхсән шәкым ни ки, әв һәмон сыханон бә тырки зывонәдә быә формон пеғандејдә, әјо быә “ү” сәдо дәгиш кардејдә бә “у”! Ымән мәлуме ки, толышон дыләдә кали ҹо кәсон чәјсән бә нав шејдән, иддо кардејдән ки, хариҹи зывононо бә толышә зывон оваштә сыханон әмә бәпе тырки зывонәдә быә формәдә бынывыштәмон-бывотәмон! Чәвон һәхәдә һич гәп жәјым пијејдәни, чумчыко чәвон сә бешејдәни жыго мәсәлонку, гәвомәј нывыштејдән!  Бомы мәрағин ыме ки, бочи бәпе Аллаһверди миәллим бәнә бә жәләвонон фикир быкә?  Охо ым чәмә зывони ыштә фонологијә ијән артикулјасијә системи бе факти гырд бә һәшә жәјдә, демијән фактик мәһв кардејдә ым зывони, чәј гыләј сәбәсожә гыләј зывон бе бә һәшә жәјдә! Чәмә хәлғ чокнә тәләффуз кардејдәбу ә сыханон, әмә жәгоән вотәнинимон-нывыштәнинимон! Аллаһверди миәллими дустон гыләјни ҹо одәмон тоно мыни иттиһом кардејдә ки, “бочи Әбосзодә “Әсланов” нывыштејдә “Асланов”и,  “Әбос” нывыштејдә “Аббас”и? Ә камсәр дәрәсејдәни ки, толыш һич вахти “аслан” вотејдәни, “әслан” вотејдә, “Аббас” вотејдәни, “әбос” вотејдә! Аз Аллаһверди миәллимику парсејдәм: Шымә чич вотејдәшон бә “вист копуги”? Аз ыштә ҹәвоби нывыштејдәм ијо: Тырк “аббаси” вотејдә, әмма толыш “әбоси” вотејдә! Мадәм толыш жәго вотејдәбу, әмәнән бәпе жәгоән бывотәмон ијән бынывыштәмон!

            Мәғаләдә быә де ҹо мәсәлон ком ни, әмма иглә ыми бывотым ки, Аллаһверди миәллим, толыш “чордә са сор” тырки зывонәдә гәп жәјдәни! Тырки зывонәдә гәп жәј ијән нывыште зинә-пәјнә које! Чымы бовәм һесте ки, мәсәлән, Аллаһверди миәллим ыштән бә иминә синиф шеәдә, тырки зывони һич зынејдәныбе!

            Сәкыштә: Луғәтәдә чокнә нывыштәме, жәгоән нывыште ијән һанде лозиме һәмон ә әрәби сыханон!

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|