ЧЭМЭ ПЭРЭНДОН - I

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 28 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

ЧӘМӘ ПӘРӘНДОН

Рза Мусајев

 

            Толышәдә һестин кон пәрәндон? Веј чәтине ҹәвоб дој бы сыволи. Бочи ки, ысә нә ә пәрәндон мандән ијо, нән әвони зынә одәмон. Әмә, һич ныбо, пијејдәмоне дој мәлумот че пәрәндон и лыскәј барәдә.

            Че Толышә мәһоли пәрәндон бәпе ҹо быкәј бә 3-4 вырә:
            1. Овә, зымрыхә пәрәндон;
            2. Кәфшәнә пәрәндон;
            3. Вишә пәрәндон;
            4. Банди-кујә пәрәндон.
            Һәлбәттә, бәпе мытәхәссис быби чымон барәдә бо мәлумат дојро. Әмә мытәхәссис нимон, әве нывыштејдәмон ыштә зынәјон.

 

1. ОВӘ, ЗЫМРЫХӘ ПӘРӘНДОН:

            Че рујон, хылон, зымрыхон кәнонәдә, дыјо кәноәдә– че  лејнә, дәло, пизә, ҹили егәтә выронәдә – овонәдә мыв, чынгыр (че), посығ, кагалә, ғаз, һембел, вәғ, дәдулә, натинкун, һәсәнкә, лејнәкижә жијејдә. Лонә гәтејдә, балә бекардејдә.

 

2. КӘФШӘНӘ ПӘРӘНДОН:

            Аләфә мәзә, ғанчур (тәныкә кулон) быә вырәдә жијејдә верды, лет, торәғәј, тораҹ, мәзәнгәт, ҹуллут, шор, кумәјжә, әвони һардә бәһи, бошәк, ғәҹы.

 

3. ВИШӘ ПӘРӘНДОН:

            Толышә вишон ијән куләтонәдә жијејдә ғырғовул, тораҹ, зәж, кужкаг, вишә кафте, тәтур, пут, бәһи, ғәҹы, бајғуш, былбыл, зардәкижә, сыәсинә, отәшбәкәшә, кәвәлә, сијокижә, шыллыж, докујә. Вишәдә веје чәвон һардыһәш. Сер, сијогылә, сыәгылә, һындыл, телә һулә, сеф, бип, бәлелә гылә че вишә пәрәндон әсосә гидо сәвоне. Јолә доон бәшәдә, че кул-кымоти дыләдә гәтејдән лонә, бекардејдән балә. 

 

4. БАНДЫ-КУЈӘ ПӘРӘНДОН:

            Толышә бандонәдә жијејдә тораҹ, ғырғовул, зәж, бандә торәғәј, пут, кумә бајғуш, бәһи, ғәҹы ијән ҹо пәрәндон.

 

            Росте, тәғрибије ын пај-бахш карде. Бочи ки, бандәдә жијә пәрәндә омејдә бә вишә, лап бә кәфшәнән. Мәсәлән, сырф Толышә вишәдә жијә кәвәлә вахт бејдә омејдә бәчәмә дијон кәфшәнон, лап бә со-бә. Јаәнки мыв, кәлкун омејдән бә банди дијонән. Аз 1980-82-нә соронәдә Ликәдә ко кардејәдә виндәме бә Вазәру че кәлкуни, мыви оме.

 

Толышәдә ком пәрәндон зынејдән?

            Чәтине бы сыволи ҹәвоб дој де ымружнә призмә. 70-75 синәдә быә одәмонку хәбә гәтејәдә, әвон, әсосән, веј зынејдән гуждыш һардәнијә пәрәндон. Ижән һежо  чәшә вәдә быә кижон (кумәјжә, кәжәлә, кафте, пәрысгыл, ло, бәһи и.ҹ.). Чымы зынәјку, чыми әсосә сәбәб ангыле де иғтисодијјоти. Толыш ибтидоику мышғол быә де шартуки, бырзи. Се, тук быә вырәдән веј бејдән һардәјнә пәрәндон. Шәк ни ки, бырз (пыло, локу) һардә одәмон бә пе гәтејдән әј де пәрәндә гужди һарде. Тәсодуфи ниј ки, че Толыши мывә пыло, сијо пыло бә номе ысән.

            Толыш кәлкуни, бәти, мыви, чынгыри, гәропи, кужкаги, кәвәлә, посығи бәнә кәј кижон чок зынејдә. Нусрәти Һәсән (1929-нә сорәдә бә дынјо омә) че мыви 8-10, гәропи 4-5, сукәдуми ҹурбәҹурон жоғо ашмардејдә, чәвон барәдә гәп жәјдә, жоғо бызын әвон кәдә, со-бәдә пероснијә кижонин. Әв вотејдә бә ијәнды охшәш доә кижон ән гәдә, нәҹимә фәрғон.

            Ҹо пәрәндон барәдә бәјку хәбә гәтејәдә, һисс карде бејдә чәј доә ҹәвобонәдә ки, не, каме ҹо кижон барәдә зынәјыш. Мәсәлә мәлуме. Ком пәрәндәшон око доә че һардемони (гидо) тисбирәдә, әјән чок зынејдән. Мәсәлән, вәшјәнә пәрәндон барәдә парсәјм. Вотыше: - Бошәк, бәһи, ғәҹы, пут и.ҹ. һесте. Гужд, лош һардејдән, бәштә нечи һыҹум кардејдән и.ҹ..

            Азән ымони зынејдәм. Бәс ҹо фәрғон?  Ҹәвоб ғане кардәнин ниј. Әве мәҹбур бим ки, бынывыштом ыштә мышоһидон әсосәдә.

            Росте, ысә һич ниме кали пәрәндон мышоһидә карде имконымонән. Интаси ижәнән кардыме ыштә дасто омә коон. Бы китобәдә нывыштә быә пәрәндон 70-80 %  ја аз ыштән жәме, јаән, һич ныбо, и кәрә виндәме. Интаси кырынго, тораҹ, ғырғовул, зәж, ғызылә ғаз (фламинго), банди пут, мәзәнгәт, ғәрәназ ијән ҹо кижон барәдә ын сыханон әзыним воте. Әве чәвон барәдә нывыштејдәм че зынә одәмон вотәјон.

            Пентоно кардыме ғејд ки, Озорбојҹонәдә һесте 357 ҹур пәрәндә. Әмә бы китобәдә чәвон 100-110 ҹури барәдә мәлумот доәмоне. Воте бәзнен ки, ын һич чәвон нимән ни ки! Бәле! Әмә сырф Толышә мәһоләдә ја һежо жијә пәрәндон, ја һыч ныбо, зомсони ијо дәвонијә пәрәндон барәдә нывыштәмоне. Гыләј мисол бијәм: че ҹуллути ҹурон барәдә китобәдә нывыштејдән ки, Озорбојҹонәдә чәј һестыше 30-32 ҹур. Чәмә имкони хариҹәдәј чәвон һәммәј барәдә нывыште. Лап че Азәрбајҹан фаунасы китоби IV ҹилд ын имкони быдоән, нызнәмоне  мәслоһат китобәдә быә нывыштәјон бы китоб овоштыније. Коми зынејдәмон, чәјән барәдә нывыштејдәмон. Бә толыши номыш ныбә, бәмә јадә пәрәндон барәдә мәлумот дој нызнәме гәрәк.

            Јаәнки, че республикә ҹо рәјононәдә жијә пәрәндон барәдән һежо жәғо.

Тәбиәтәдә ниј зијон доә пәрәндә. Росте, кәжәлон моғнә, че кулокә каги балон барде, шорон бә ангыә рәзон һыҹум карде рә чијејдә бә чәш. Интаси, чәвон че  һәјвонон гижә, кеки, сыбыжи выжније чијејдәни бә чәш.

            Веје че пәрәндон бәмә доә хәј бәсә зијонисә.

            Чәмә ын китоби нывыште мәғсәд ысәтнә нәсли де чәмә мәһоли пәрәндон “таныш” кардеје. Толышә балон быдә чок бызынон ыштә мәһоли, чәј фаунә.

            Тәбиәти нығо дој лозиме. Дынјо һар вырәдә де кој мышғол бејдән. Әмәнән ыштә мәһоли пәрәндон чок нығо быдәмон, һејве быкәмон әвони. Быдә пенысијо че кам быә пәрәндон тум.

            Нығо быдәнән тәбиәти, хысусән, пәрәндон!

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|