ИСПАhБЭДИJОН (БАБАНДИJОН)

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 4 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 
 

ИСПАҺБӘДИЈОН (БАБАНДИЈОН)

ТМВ_17_10_2016_

            Гилони ијән Дејләми бандонәдә һәлә Сасанијон вахтәдә мердон һәммәј ҹәлб әкәјн бә ҹурбәҹуро подшон ләшғәрон. Мәлуме ки, һәлә Әһәмәнијон вахтәдә гелон ијән амәрдон, анариакон ијән тапурон вејән ғәбул кардејдәныбин мәркәзи һакимијәти, һәтто дојәнән мынтәзәм дојдәныбин. Тапурон ыштә номышон доә бә Тәбәристони (әрәби зывонәдә фарсон ым номи һежо тәләффуз кардејдәбин Тапуриста). Пијо чәмә пеһандә тобјон һәммәј чы зәминон тосәаријон ијән бынәјнә хәлғонбин. Парфјанон овоштынишоне ғыјомкорә мәрдон бә Реј гырдо-кәно, чәмә ерә иминә әсронәдә тапурон гәтышоне чәвон Каспи кәно быә зәминон. Тонә мәлумотон хәбә дојдән ки, чәмә ерә III әсрәдә Тәбәристонәдә пәјдо бе чы зәминон нимәвәбастә һакими “испаһбәд” титул.   
            Сыфтә ым че сулолә ном ныбе, әнҹәх бә вилојәти һакими вотејдәбин “Испаһбәд”. Ејни вахтәдә иминә Сасанијон вахти, јәне III әсрәдә Тәбәристонәдә ијән Гилонәдә пәјдо бин “падуспанон” – че Сасанијон мылки идорон рәһбәрон. VII әсри мијонәдә әрәбон һәлә гәтым кардәшонныбе Гилон вотәјнә (чәвон ләшғәрон дәвардин Гилони, Тәбәристони ијән Мазәндәрони һајмику), че Гилони, Дејләми ијән Тәбәристони падуспанон Фәррухзат номәдә нымојәндә 651-665-нә соронәдә ҹәһдыш карде ки, огәты че Сасанијон вәслон. Чәј ворис Баве (665-680) вахтәдә чәј ҹәһд охој ки овандин бе, әрәбон зынәшоне әв Гилони, Дејләми ијән Мазәндәрони ирси һакими ғәзинә. Мәһз Бав-падуспани сохтыше әрәбон әһотәдә быә иронә мәншәјнә тожә бумијә сулолә. Ыштәнән Бав ијән чәј ворисон Валаш ијән Сурхаб, Меһрмардон ијән II Сурхаб тәслығышон карде ки, әвон бејәт вардејдән бә зәрдустијәти, әве имтиношон карде ислами ғәбул кардејку. Әмма әрәбон оныһаштышоне ыштә кәләкон ијән биҹәтијон, де рышвә ијән хәләтон һежо пијәшоне ки, ым ғыјомкорә һакимон ғәбул быкән мысылмонәти. I Карини вахтәдә (837-876) әрәбон ғәбулышон дој карде бә Тәбәристони ҹәмати сыннијә ислам, әмма ејни вахтәдә Дејләмәдә подшоәти кардә Ҹустонијон (мәһз II Ҹустони) 842, 849 ијән 851-нә соронәдә имтинош карде Боғдоди ислами ғәбул карде һәхәдә тәклифон. Ҹурбәҹурә тонә сәвонон хәбә дојдән ки, Ҹустонијон вахтәдә дејләмон һич зәрдустијән ныбин, әвон бејәт вардејдәбин бә Гилони ијән Дејләми бумијә бытон.   
            791-нә сори Ҹустонијон гәтешон зынәј Гилони ијән Дејләми сијо рәјононәдә һакимијәт, ироныжә тарыхнывыштон вотә “косибә деғыжә гәләвонон” ым сулолә “хәјли вахти ныпијәше ғәбул быкә ислами, әмма Х әсрәдә Вахсадони ијән Меһди Хәсрәд-Фирузи һәни иҹозәш дој ки, мәчитон ежун,әве әвон мығовимәтышон нишо ныдој бә ислами ғәбул карде”. Ҹустонијон сулолә екышијәј 974-нә сори, әмма бы вахти шиәти һәни рәғ-ришәш ғандәбе дејләмијон дыләдә. Бәвиндијон ыштәнышон огәте зынәј детобә IX әсрәдә сәлҹугон һуррәҹи, әмма сәлҹугонән гәтешон нызнәј әвон, әксинә, тәбәристонәдә һакимијәтышон огәте че Зијорибон сулолә нымојәндә Кабус ибн Ванимгири дастәдә. Ым сулолән бумибе. Әмма Дејләми ијән Гилони деғәдә дејләмијон тобјә че Зијоријон фәтһ кардә зәминон, әвон табе ныбин бә сәлҹугонән, ғојмышон карде ыштә һакимијәт Рудбаһшаһәдә ијән Сипијә руј кәнонәдә, елонышон карде Испаһбадијон сулолә һакимијәт. 1074-нә сори Кабус Тәбәристони гәтеәдә, тәләб кардеәдә ки Дејләми ијән Гилони деғыжон табе быбун бәј ијән ғәбул быкән чәј вассаләти, әвон “испаһби” елонышон карде Һусамәддовлә Шәһријор. Истәһри нывыштејдә ки, һәм Дејләми, һәмән Гилони зывононку фәрғинә зывонәдә гәп жә гыләјән фарси тобјә жијејдәбе Гилони ијән Дејләми пијо быә бандонәдә. Мымкуне ки, ијо сыхан шејдә чәмә толышон әҹдодон һәхәдә, чумчыко, фик быдомон бә Истәһри нывыштәјон, әв нәзәрәдә гәтејдә Толышә бандон. Әв нывыштејдә ки, дејләмон де јолә һәвәси ғәбулышон карде “че Әли дин” (шиәти), косиб жијејдәбин әвон, боштә оләт дутејдәбин рангбәрангә шыр-шындыро, косибәтику мәшоән покардејдәныбин, побәнәсо нәвејдәбин. Дејләмон ҹанг кардејдәбин де дыгичә низә (“ҹубл”, “ҹидоф” вотејдәбин бәј), чәвон то-бәробәр ныбе бы ҹангәдә. Дејләмон аспышон ныбе, әве әнҹәх пијодә ҹанг кардејдәбин. Дышменон сәворијонку ыштәни нығо дојро, әвон һар вахти бә мыжд гәтејдәбин ды0се һәзо ғолам (тыркә сәворијон). Әрәбон вотејдәбин бәчәвон сәрдорон “ыштәнбәсә подшо”, “испаһби” ијән “мутәғәллибә хашон” (Бәвонијонән һаканә око дојдәбин ым титулон), нәзәрәдә гәтејдәбин бумијә сулолон. Мәрдәвиҹ ибн Зијар ијән че Бунди сеглә быјә, һәмән Испаһбадијон сулолә бани Хусамәддовлә Шәһриорән мутәғәллиб һисоб бејдәбин.

            Дејләмон мәишәти вејнә нышонон ијән тәсвирон нишо дојдән ки, феодалә мыносибәтон гәдә-гәдә ныфуз кардејдәбин бәвон, әмма чәвон иҹтимои мыносибәтон һәлән патриархал-ғәбилә фајәдәбин. Бә камсә ғудрәтинә феодали не, бәштә тобјә, бәштә деғә сәрзәмини ијән бәштә әҹдодон әнәнон бәфомандәти ијән шәрәфи һәхәдә консервативә ғәбилә тәсәввурон ғојм-ғојми ныштәбин че дејләмон шуурәдә.Мәһз че Дејләми деғыжон дыләдә шиәти тәблиғот бино бе 864-нә сори Һәсән ибн Зејди тәрәфо. 914-нә сори идомәш карде ым ко Әли ибн Утруши. Бируни иттиһом кардејдә Әли ибн Утруши ки, әв выло кардејдәбе ҹәмјәти бынычыпо, дејләмон бә Ҹустони Ваһсудони тожније сәдо кардеәдә.

            Мәһз 914-нә сорику Дејләмышон зынәј “Ислами мәзә” – “дар әл-Ислам”. Шиәти ијо ғәбул бе, һәмән чыјо певыло бе бә һәмә Ирони. Ејни вахтәдә Испаһбијон сулолә 1090-нә сори формал зынәше сәлҹугон һакимијәт, елоныш карде ыштән “јолә султани” вассал, әмма сәвонон мәлумот дојдәнин бәмә чәвон бә сәлҹугон мынтәзәм хәроҹ дој һәхәдә. Мымкуне ки, вассаләти нишо дојдәбе ыштәни иглә бәвәдә ки, Испаһбијон ләшғәрон иштирок кардејдәбин де сәлҹугон ләшғәрон иҹо. Чы сулолә дыминә подшо Нәҹмәддовлә Каринбе (1110-1117). Чәјо 22 сор подшәтиш карде Әлаәддовлә Әли (1118-1140). Чәј вахтәдә Испаһбијон довләт камиши ғојм бе, әмма мәлумотон һестин әмир Шаһ Ғази Рустәми вахтәдә че гилоныжон ијән мазәндәроныжон ләшғәрон султан Сәнҹәри ләшғәрәдә иштирок карде һәхәдә. Әли марде бәпештә, чәј ворисон гыләјни – Хәсамәддовлә Әрдәшири 34 сор – 1172-1206-нә соронәдә подшоәтиш карде зынәј че Испаһпадијон бандә вилојәтонәдә. Әмма бы вахти зуманд бин Харәзмшаһон, әвон гәтышоне иглә че Харәсони ијән шәрғи Ирони вилојәтон не, һәмән вығандышоне ыштә ләшғәрон бә Каспи дыјокәно зәминон. Испаһбијон сулолә охонә подшо V Шаһ Ғази Рустәми мығовимәтыш нишо дој нызнәј бә харәзмшаһ Мәһәммәди ләшғәрон 1210-нә сори, доше бәј тосә бә вахти чәј нәзорәтәдә быә һәмә Гилон ијән Мазәндәрони банди вилојәтон. Әмма 1238-нә сори һакимијәт Гилонәдә ијән Мазәндәронәдә ижән озавзијәј, бәрпо бе   че ироныжә хәлғон бумијә сулолә һакимијәт, Хасәмәддовлә Әрдәшир подшо бе. Тожә сулолә бә тарых егынијә де Кинхваријон номи, чәј појтахт бе шәһр Амул, әмма чәј канә појтахт шәһр Сәри гиныш карде ыштә че монғолон вахтәдә быә навконә иғтысоди ијән сијоси әһмијәт. Дыминә Кинхвари Шәмс әл-мылки (1249-1267) зынәше зывон пәјдо карде де монғолон, әвон һәни надир һолонәдә һуррәҹ кардејдәбин бы зәминон. Шәһријори вахтәдә (1299-1314) вилојәт Гилон ҹо бе Мазәндәронику, әв сәбәсожә подшо бе. XIV әсрәдә Кинхваријон сулолә гири гыније, гиныш карде ыштә тәсир. Фәхрәддовлә (1334-1349) чы сулолә охонә чәшәчијә подшо бе. Әј идомәш карде детобә XVI әсри. Че Кинхваријон һакимијәт бә сә рәсәј 1591-нә сори Сәфәвијон тәсири жијәдә, әмма Шаһ Әбоси кардыше Тәбәристон че подшон ән пијәјнә динҹи вырә.  
            Жыгонә, VII әсрику тосә XVI әсри Гилонә ијән Мазәндәронышон идорә карде бумијә сулолон, әвон мухтарбин ыштә һәмә дыләтони коонәдә. Бы сеглә сулолон һәммәј веј вахти вотејдән “испаһбадијон”.

 

Толышпресс ТВ: ТМВ_17_10_2016 : ИСПАҺБӘДИЈОН (БАБАНДИЈОН) 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|