СЭФЭРИJОН СУЛОЛЭ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 16 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

СӘФӘРИЈОН СУЛОЛӘ

ТМВ_14_10_2016

 

            Ым че Шәрғи Ирони тарыхәдә быә, детобә есә веј бә елми һәсбәһсон сәбәб быә гыләј сулоләје. Чыми сәбәб һәммәјсә бәнав ыме ки, сулолә чандә кәрә песијә ијән идомәш кардә дештә авлодон тонә ријон. Әмма мијонә әсрон фарси тарыхнывыштон һежо де симпатијәшон нывыштә чәј һәхәдә, һурмәтышон ноә бәчәј подшон, бәнә Таһиријон ијән Сәмонијон, чәвон идорәшонән еталон зынә мусулмонә дынјо тарыхәдә.   Ыштә озавзијә вахтәдә чы сулолә нәзорәти жијәдә быән Систон, Хорәсон, Мавәруннәһри шәрғ, тәғрибән һәмә Әфғаныстон, Фарс, бәдәхшон, Ғарчистон, Синд ијән Пәнҹаб. Чы сулолә бани һисоб кардејдән Јағуб ибн Лејси (861-879). Әв чы мутативон (“дини роәдә мыборизон”) гыләј сәрдорбе. Х әсрику бәвон вотејдәбин Ғазијон. Тәбәри хәбә дојдә ки, Јағуб ибн Лејс бешәбе сојә дијовыжә хыјзоно. Әв моәку быәбе Сеҹестони шәһр Карнинәдә. 15 синәдә беәдә, кучыш кардә бә шәһр Зеренҹ, әјо кош кардә мангәдә бә 15 дирһәм мысгәри шогирд. Сулолә номән һежо чыјо пегәтә быә: Сәфәри – јәне, “мысгәр”. Дештә сеглә быјә – Әмр, Таһир ијән Әли Јағуби иҹо әј сохтәше ғулдурә дастә. Ыштә әсыл нијәти нијо кардејро, Јағуб бә ғәрор омә ки, мывәғғәти умуж быбу бә Мутативон ки, ғојм быкә ыштә мовғејон регионәдә. Бы вахти Сеҹестонәдә ијән Хорәсонәдә бәнә меҹузә певыло бејдә бә Хилофәти мыхолифә хариҹијон тәлим. Кали мәлумотон хәбә дојдән ки, Јағуб ибн Лејс ыштән ыштә карјерә сыфтәдә ыштәнән хариҹи быә, әмма пешы огардә бы тәлими ән сахтә дышменон гыләјни. Де хариҹијон шәһр Бүсти тоно быә кали давејонәдә марде чәј быјә Таһир.   Әмма Јағуби дастон анә зуманд быәбин ки, че Таһиријон ҹонишинон мәҹбур бин тәрг быкән вилојәти, әв дәманде бо һыкмронәти карде шәһр Бустәдә. Ым ко вағе бе 861-нә сори. Һежо һәмон сори Јағуби кыштыше чыврәј “рутбил” титуләдә быә һаким, чәјоән гырдычып выртивылош карде че хариҹијон хошәхошә дастон. Чы һодисон бәпештә Јағуби ромәше ыштә ләшғәрон бә Каил, Синд ијән Мәкрон. Һежо 867-нә сори Јағуби гәтыше Бушәнг ијән Һерат, ды сори бәпештән фәтһыш карде Кермон. Хәлифә доше бәј фәрмон Фарси һакимәти һәхәдә, 871-нә сори есә бој тәјиныш карде әв Бәлхи, Тәбәристони , Систони ијән Синди ҹонишин. Тәбәристони һаким вотејдәбе ки, әв мысгәр ни, зиндоне. Мәлуме ки, Јағуб  Нишапури (Хорәсони појтахт) егырд гәтеәдә ијән шәһри бәј тәслим карде тәләб кардеәдә, шәһри сәбәсоон тәләб кардышоне чәјку че Хәлифә чәј бә шәһри сојбәти һәхи тәсдығ кардә фәрмон. Јағуби чәвон ҹәвобәдә бекырнише ыштә шымши, тарс еһаште-еһаште боәвон, вотыше: “Ымһа чымы фәрмон!  Јағуби бәрмаләти чәј жинә мәншәо бешеку хәбә дојдә. Әв веј вахти мысодирә кардејдәбе Бусти ијән һәмә Систони ијән Хорәсони әрбобә одәмон тәнхо. Әве әв мардеәдә, хәзинәдә ошкошон карде 4 млн. ғызылә динор ијән 50 млн. нығә дирәһм.   Сәвонон хәбә дојдән ки, әв гырд тәмин кардејдәбе ыштә сәрбозон, чәвон аспон де јеми ијән мәвоҹиби. Ејни вахтәдә әв ыштән нәвејдәбе сојә оләтәдә, һытејдәбе зәминисә, зәһләш шејдәбе дәбдәбәку. Чәј ҹонһывосон сәфирон ғәбул кардеәдә, ғызылә ијән нығә ләво гәтејдәбин ыштә дастәдә. Һа руж маштәво Јағуб ыштән ғәбул кардејдәбе ыштә рәијәтон, шәхсән дијә кардејдәбе бәчәвон шикатон. Чәј ворис Әмр ибн Лејси әмрыш карде ки, чәј сәрбозон бынывыштын чәј номи ыштә һәмә пәрчәмонсә ијән ғалхәнонсә.   Интаси ыми комәгыш ныкарде бәј. Тәбәри нывыштејдә ки, әј тәнзимыш карде дојәнон гырдә карде ыштә һакимијәти жијәдә быә һәмә вилојәтонәдә, һасор Әмр ибн Лејс гырдә кардејдәбе  48 млн. нығә дирәһм. Әјән идомәш карде бә хәзинә нәф мысодирон.   
            Сәвонон нывыштејдән ки, Әмр һасор вығандејдәбе бо Хәлифә бә Боғдод 44 млн. дирәһм, 13 сә ҹинсә асп, 2 һәзо ғулә тырк, 1180 вәслә парчә, 1300 сулә осын. Ҹо сәвонон хәбә дојдән ки, Сәфәријон дојдәбин бә Таһиријон 40 млн. дирәһм, әмма бә Боғдоди һаканә вығандејдәбин кали хәләтон. Әмри һестышбе сеглә хәзинә – гыләјни бо ләшғәри мәвоҹиби дојро, дыминә гылә бо әмири сәрај огәтејро, семинә гыләдә огәтејдәбин мысодирә быә молон, һәмән бо пирпази ијән хәләт дојро. Ләшғәри мәвоҹиби әв де тәнтәнә дојдәбе. Сыфтә Әмр ыштән сәјдәбе мәвоҹиби, чәј дастәкон де дығғәти осә кардејдәбин һарчи, чәј бәпештән дојдәбин 300 дирәһм. Чыми бәпештә Әмр ныштејдәбе барзә вырәдә, дијә кардејдәбе ки, чәј ләшғәри сәрбозон чокнә гыләбәгылә осә кардејдән, чәјоән пул сәјдән. Ым мандејдә бә Хосров Әнуширәвони бәштә ләшғәри сәрбозон мәвоҹиб дој мәросими. Сәвонон хәбә дојдән ки, Јағуб ибн Лејс марде 879-нә сори, әмма сари бәнав доше подшоәти бәштә быјә Әмр ибн Лејси. Че Хәлифә быјә әл Мывәффәғи дәкыштыше әв 887-нә сори Фарсо, Әмр мәҹбур манде ки, даст быкәшы ыштә марзон һовуж карде фикику, дығғәтыш сәруте бә шәрғ. Де Сәмонијон мәрәшулә мәҹбури бе. 989-нә сори Әмыр Исмоил Сәмони выртивылош карде Әмри ләшғәрон, әмма ыми оныгәтыше Әмр, 900-нә сори Бәлхи дивон тоно Сәмонијон ләшғәрон ижән димбәдим омәјн дечәј орду. Сәмонијон мәғлуб кардышоне әв, Әмр әсир егыније.  Исмоил Сәмони вығандыше әв бә Боғдод бә Хәлифә һузур. Хәлифи әмрыш карде ки, едом быкән Әмри, әмма кали тарыхнывыштон һисоб кардејдән ки, Сәфәријон сулолә онымарде демијән. Әмма ҹо сәвонон нывыштејдән ки, Әмри мандә сәрбозон бејәт вардышоне бәчәј нәвә Таһири. Әв окыријәј бә Хорәсон, зынәше ыштән че Сәмонијон вассал, әвонән иглә Систонышон огәте чәј нәзорәти жијәдә. Сәвонон мәлумот дојдән ки, Таһир сәрхошәти кардејдәбе, иглә тожә боғон еғандејдәбе, әмма һәрби ијән бејнәлхәлғә коонәдә һич фәоләтиш ныбе. Бәромон ше-ше кам бејдәбин, Систони мәхлоғи ғыјомыш карде бәчәј вәјнә, чәј дај Лејс ибн Әли јолјәти кардејдәбе бә ғыјомкорон. Әј ды сор дурумыш һарде, чәјо 3 әмири подшоәтиш карде систонәдә се сори дыләдә, чәвон һар гыләјни и сор әмир бе. 922-нә сори Әбу Ҹәфәр бе Систони әмир, чәј әнкә бобо, жыго вотејдән ки, мәвужи, че Јағуб ибн Лејси дәдә быјә быәбе. 17 сининә әмир беше бә Систони тахт, әј 41 сор подшоәтиш карде. Чәј һәхәдә рәвојәтон нәвејдәбин бәнә маарифинә, сәхајнә подшо ијән овандинә сәрдори ғәзинә. Сулһ ијән овҹ бәрғәрор бе Систонәдә, әмма 963-нә сори Әбу Ҹәфәрыш кыште чәј ғули. 40 сори дыләдә Систони подшо бе чәј зоә Валиәддовлә, әмма 1003-нә сори султан Маһмуд Ғәзнәви гәтыше Систон, хәлғи бејәтыш варде бәј. 30 сори бәпештә Систонәдә һакимијәтыш гәте сәјд Әбул Фәзл Нәсри. Әв вотејдәбе ки, Сәфәријон авлоде, әмма чыми сыбутыш ни. Әј 44 сор подшоәтиш карде, 1056-нә сори мардеәдә, сәлҹугон пәјдо бин Систонәдә. Әј зынәше чәвон һакимијәт, бә гијыш гәте ки, хәроҹ бәдо бәвон, әве әвон һаштышоне әв тахтәдә. Систони ым вәзјәти дәкәшәше Әбу Фәзли зоон – сыфтә Бәһаәддини (17 сор), чәјо чәј быјә Бәһаәддовлә Хәләфи вахтәдән. Әвон идорәшон карде Систон сәлхугон вассали ијән ғәдимә бумијә сулолә Сәфәријон нымојондон ғәзинә. Вахтбәмијон бә әмири вәјнә ғыјомон бејдәбин Систонәдә, әмма XII әсрәдә әмир екыште зынејдәбе әвони. XII әсри охојәдә шәрғи Ирони исмоилијон ҹәһдышон карде бо Систони гәте, әмма сәфәријон мәғлуб кардышоне әвон. 1215-нә сорику әмир Тоҹәддин табе бе бә Харәзмшаһ Мәһәммәди, дечәј ләшғәри бә иҹо әвон 1221-нә сори бешин бә монғолон вәјнә. Монғолон выртивыло кардышое че Сәфәријон ләшғәр, әмир вите бә Систон де ды-се са сәрбози, әмма ијо выжорәдә гыләј мыждырә исмоили кыштыше әв. Һакимијәт дәварде бә әмири сеглә зоә даст, әвон һәммәј зынәшоне че монғолон һакимијәт, бә еһдәшон гәте ки, мынтәзәм хәроҹ бәдон бәвон. Әмма монғолон беәјән кисиб кардышоне Систон, виронәшон карде әв. 1234-нә сори Шәмсәддин Әли ше бә монғолон хагани ғәрорго, сәше чәјку фәрмон чәј номо бо Систони идорә карде. 1262-нә сорику жәгошә Систони әмирон дәмандин бә дырозәдумә ҹанг де Куртон – Әфғаныстони банди вилојәтон һакимон. Ым ҹангон дәкәшәшоне тәғрибән 100 сор - детобә 1383-нә сори. Бәвәдә Тејмурләнги гәтыше Систон. 1386-нә сорику Тејмурләнги тәјиныш карде бә Систон һакими ғәзинә Сәфәријон сулолә нымојондон. Сыфтә әмир бе Шаһ-Шаһан, чәјо чәј нәвә Ғутбәддин (16 сор подшо бе). Әмир Шәмсәддини фәол иштирокыш карде Тејмурләнги бә Ғәрби Ирон һуррәҹонәдә 1468-нә сори. 1508-нә сори Сәфәвијон гәтышоне Систон, 1540-нә сори сә бе Сәфәријон сулолә. Чыми бәпештә Систон һежо бе Сфәвијон Ирони довләти тәркибәдә, XIX әсрикујән Ғаҹәрон һакимијәти жијәдә. Ирони алимон жыго һисоб кардејдән ки, әмә һисоб бәзнемон карде ки, Сәфәријон тәғрибән 700 сор идорәшон кардә Систон, һәмән ым сулолә дештә тонә авлодон һәтто ҹо-ҹо гәтымкорон вахтонәдән идорә кардешон зынә ым вилојәт.

 

Толышпресс ТВ: ТМВ_14_10_2016 : СӘФӘРИЈОН СУЛОЛӘ

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|