Кырдшыносэти постулатон

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 29 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

 

 

Кырдшыносәти постулатон

 

 

ТМВ_07_10_2016

 

 

            Алимон жыго һисоб кардејдән ки, шәрғшыносәтијәдә бәнә кырдшыносәти дыминә ҹо гыләј саһә ни ки, анә дилетантон ијән романтикон перосны. Бы һәхәдә чокыш вотә мәшһур алим Олег Вилчевски: “Де кырдон һар вырәо әштәкәс мышғол быә, әве һички мышғол быәни”.  Ғејд лозиме кардеј ки, ХХ әсри мијонику һәмә јолә довләтон бә дастпочә быән ки, кырди фактори око быдән Незә Шәрғәдә ыштә сијоси комбинасијонәдә. Әве детобә ымружнә ружи мымкун бејдәни бы мәсәләдә сијоси тәрәфгирәтику тон шеј. Ымруж Авропәдә (иминә нубәдә Исвечәдә, Данимаркәдә, Алманијәдә) һестин ныфузинә елми-мәдәни мәркәзон. Әвон дырыст нәзорәт кардејдән кырдон етник тарыхи, чәвон милли-озоди ҹанги, чәвон ҹоғрафи атрибусијә һәхәдә бә һар гылә шәкбәлујә идејон. Әве кырдон һәхәдә нывыштә веј мыәллифон кырдә тәшкилотон тәзјығи жијәдән, әвон огәте зынејдәнин елми планәдә ыштә објектив мовғе, һаканә кали әсәронәдә кырдон тәсвир кардејдән әвомә идеалистә мовғејо, кырдон тәсвир кардејдән че ермәнијон тәбии мыттәфиғи ғәзинә. Һәғиғәтәдә есә бој тарыхи чандә кәрә сыбутыш кардә ки, ым жыго ни. Ҹидди елми тәдғығотон һозы кардә кырдә мыәллифон дыләдә тосә пешынә вахтон мәшһурбин Карлен Чачани, Аҹије Ҹнди, Әминә Авдал, Амарике Сәрдор ијән ҹо кәсон. Әмма кырдә мыәллифон вејни перәхе зынејдәнин мифик ијән әфсонәви рәвојәтонку, әвони едаште пијејдәшоне бә һандәкәсон бәнә мәлумә фактон ијән һодисон ғәзинә. Бы вахти че кырдон һар гылә ғыјом ијән чәвон мијонтобјә мәрәшулон кали мыәллифон тәсвир пијејдәшоне быкән милли-озоди ҹанги ғәзинә. Кырдшыносәти әсос дујәвожә фәрзијон ифодә бәбе кардеј жинә тезисон формәдә. Ымијән бывотәмон ки, һәмон тезисон тәкзиб кардә быән О.Г. Вилчевски, В.Ф. Минорски, И.И. Тсукерманов, Д.Н. Маккензи, В.А. Бајбуртјан, О.Ј. Авалиани, А. Ментешашвили, Т.А. Вәһби ијән ҹо мәшһурә алимон әсәронәдә. Ым тезисон ымонин:

            1) Кырдон че дынјо ән ғәдимә хәлғон гыләјнин, әвон че мәдожон, кардухон ијән гуттијон мыстәғимә певатмононин;

            2) Ән ғәдимә кырдә довләт Мәдоје. Әве че кырдон тарых бино бејдә чәмә ерә бәнав 621-нә сорику, чә вахтику ки, че Ассуријә појтахт Ниневијәшон гәте мәдожон, иминә кәрә бәјонышон карде ыштә һәхәдә.

            3) Че кырдон тәсири ризон виндеј бејдә Шумери, Аккади ијән һәтто Урарту довләтонәдә;

            4) Ирони јолә пејғәмбәр, һәмән зәрдустәти банис Зәрдусти кырд елон кардејдән, чы дини мығәддәсә китоб Авестә че кырдон нывыштәј абидә елон кардејдән. Чәј зывони елон кардејдән ғәдимә кырди зывони ғәзинә;

            5) Гәдә Асијәкуш гәтә детобә Фарси корфәзи һәмә ироныжә хәлғон, зазон, бәхтијорон, гуранон, лурон, һәтто шаһсевәнонән елон кардејдән кырд. Чәвон зывонон аидин бә Ирони групи, әмма бәвон вотејдән кырди зывони диалектон;

            6) Кырдистон – кырдон вәтән, быврә дахыли һәмә Ғәрби (тарыхи)  Ермәнистон, че есәтнә Ермәнистони ијән Озорбојҹони кали зәминон (Нахчыван), һәмән ҹәми Хәрәбоғ, Ғәрби Ирони вејни, Ираки ҹәми кобәсон ијән че Суријә кобәсон. Ымон че кырдон әзәли зәминонин;

            7) Кырдон лап ғәдимику жыго че дынјо ән маарифинә хәлғон гыләјнин. Че кырдон бесәводәти ијән бә тәһсили ғабил ныбе һәхәдә гәп жәј бәзнен әнҹәх че кырдон бәрмалә дышменон;

            8) Незә Шәрғәдә Тыркијәкуш гәтә детобә Фарси корфәзи һесте вејмилјонинә кырдә хәлғ ијән чәј воһид зывон;

            9) Кырдон һич вахти иштирокышон кардәни Тыркијәдә че христианон – ермәнијон, јунанон, ассурон  кыштһакыштәдә. Ијо иштирокышон кардә иглә кали јолон ијән шыхон һукмәти тәзјығи жијәдә, әмма кырдә хәлғи һәммәјәво һич аидијотыш быәни бымон;

            10) Османи империјә ијән Тыркијә зәминонәдә че кырдон һар гылә етирози нәзәро дәвоније лозиме кырдә хәлғи милли-озоди ҹанги тәзоһури ғәзинә.

            Ым тезисон иҹо тәшкил кардејдән есәтнә кырдон милли идеологијә. Мәлуме ки, сијоси мыборизәдә веј вахти ыштә навәдә нојдән максимал мәғсәдон ијән вәзифон, бегули бејдән тејри-реал експансионизм ијән беҹоә идеоложи мыһокимон. Ымон һәммәј сәбәб бејдән бә һәјәҹони ијән нороһатәти бә крыдон һәмон тезисон мыносибәтәдә, әве әвон чәтин хәј бијән бә кырдә милли һәрәкоти ыштәни. Әмма бә һамсијә хәлғон рәғбәти ијән бејнәлхәлғ иҹтимои нәзәри симпатијә де жәго методон ымруж чәтин пешт басте бәбе. Кырдә милләткорон де һәмон тезисон әлоғодор һестин тәкзиб карде ныбыә постулатон (тәјин быә фактон ијән мыһокимон), әвон тәғрибән ымонин:

            1) Кырдон һәғиғәтәдә һич гылә әлоғәшон ни де ғәдимә Мәдо, де мәдожә хәлғон. Ғәдимә тарыхәдә кырдон де мәдожон и кардеро ни һич гылә әсос;

            2) Кардухон әзынин бе че кырдон әҹдодон. Кардухон ном иминә кәрә гәтәше Ксенофонти ч.е.б. VI әсрәдә. “Кардух” ијән “кырд” сыханон тәләффузи бәјәнды заһири манде гырд аиде бә сәдо, чәј нише һич гылә етник ијән лингвистик әсос;

            3) Термин “кырд” незе бә Страбони око доә “курти” термини. Страбон нывыштејдә ки, ым тобјон жијејдән бә кисиби һисоб ијән һежо миграсијә кардејдән гыләј вырәо бә ҹо гыләј вырә. Чы терминон генетик авлодәти нише һич шәк-шубһә, әмма чыми мәно ым ни ки, кырдон че куртијон певатмононин. Куртијон аидин бә тобәирони, тобәаријә вахти Ирони әһоли, әмма кырдон че Ғәрби Ирони гыләј тобјән. Ејни вахтәдә куртијон мәлумин ч.е.б. V әсрику, әмма кырдон һәхәдә Пәһләви мәтнонәдә иминә мәлумотон аидин бә ч.е.б. VII әсри, јәне чы рәғәмон арәдә быә фәрғ кардејдә 1200 сор!  Һәмән бә мыәјјән тобјон умуми “кырд” етник номи ноә вахт тәсодуф кардејдә бә чәмә ерә XI-XII әсрон. Һәмә әрәби ијән фарси сәвононәдә “кырд” вотејдәбин бә кучәри, моләвони, гәләвони, молдоә тобјон, әмма детобә ч.е. XII әсри һич гылә хәлғи жыго етник ном мәлум быәни.

            4) Термин “кырд” бәнә етник номи ғәзинә бә мәјдон бешә Сәлҹугон вахтәдә бәнә Ғәрби Ирони хәлғон гыләјни номи. Че кырдон ыштәнишуурәдә “кырди” ном пәјдо быә XVI әсрику, әмма чәвон мазгәдә ғојм-ғојми ныштә ә ном әнҹәх XVII әсрәдә. Тыркијәдә, Иронәдә, Ирагәдә быә кырдон вејни ымруж око дојдә ыштә номи ғәзинә “кырд” не, термин “курманҹи”! Жыгонә, һич гылә әсос ни бывотәмон ки, тосә XII әсри “кырд” номәдә гыләј хәлғ быә.

            5) Кырдон ымружән һестышоне тобјә ијәән аширәтә ыштәнишуур, әве чәвон милли консолидасијә ымружән һәлә сә быәни. Тобјә тәфәккур ијән че кырдон ҹо-ҹо тобјон бәјәнды вәјнә ној чәвон ыштәнишуурәдә һакиме. Ымон һәммәј сәбәб бејдән ки, кырдон пешин-пешин быбун, ҹо-ҹо кырдә тобјон әкс бешун бәјәнды.

            6) Кырдә довләт һич вахти быәни! Әве милли довләтмәдарәти ијән фәрһәнги тарыхи ади улгујон ијән маркерон нин чәвонку.

            7) Кырдон әнкә вәтән јаанки чәвон етноси ғәзинә бә мәјдон бешә сәрзәмин фарсә вилојәт Фарси кобәсонә рәјононин. Есәтнә мығојисәјнә-тарыхи ијән кырди зывони лингвистә тәдғығотон нишо дојдән ыми. Кырдон ыштә сәрзәминику бә кобәсон ијән ғәрб һәрәкәт карде Ислами ғәбул карде бәпештә вағе быә (тәғрибән XI әсрәдә Мәло Идриси вахтәдә). Тосә XI әсри кырдон жијејдәбин Ҹибәләдә ијән Хулвонәдә (кобәсони Месопотамијә), чәјку ғәрбәдә әвон мәлум ныбин.

            8) Һич гылә әсос ни ки, Гәнҹәдә Шәддадијон (X-XII әсрон), Суријәдә ијән Мисирәдә Әјубијон (XII-XIII әсрон), Ғәрби Ирони Мәрванијон (X-XI әсрон) ијән Рәввадијон ((X әср) довләтон һисоб быкәмон кырди довләтон ғәзинә, чумчыко бы довләтонәдә иглә һаким сулолә кырдбе, әһоли есә бој автохтонә јәне бынәјнә хәлғонбин. Ымон че Ислами ијән Әрәби хилафәти озавзијә доври типик мысылмонә довләтонбин, интаси чәвон ныбешоне етномилли атрибутикә. Кырдә етник елементи һич вахти вејниш тәшкил кардәни бы довләтонәдә, әмма чәвон мәһв бе бәпештә кырдон бы зәминонәдә бе һәхәдә ризон гин быән сәвононо. Ым әј тәсдығ кардејдә ки, сулолон доәшонни бә етноси ыштә ном.

            9) Јәзидон (бәнә зазон ғәзинә) кырдәзывонинин, әмма чәвон һестышоне ыштә әлејдә етникә воһид ијән синкретикә дин. Әвон мәлумин Кобәсони Месопотамијәдә XIII әсрику жыго. Сывој зывонон ијәти, чәвон нишоне де Незә Шәрғи ҹо һич гылә кырдон;

            10) Һич гылә (һәмчинин лингвистә) мәлумот ки, кырд елон быкәмон зазон, лурон, бәхтијорон, гуранон ијән шаһсевәнон. Чәвон зывононән аидин бә ғәрби Ирони зывонон, јәне де кырди зывони иглә групи, әмма ым һич әсос дојдәни ки, әвони кырд һисоб быкәмон.

            11) Кырдә әдәбијот бә мијон бешә XVI-XVIII әсронәдә курманҹи диалекти сәпе, чәј иминә мыәллифон быән Малае Ҹәзири (1570-1640), Факије Тајран (1590-1660), Әли Теремаһи (XVII әсри сыфтә) ијән Әһмәде Хани (XVIII әсри сыфтә);

            12) Зәрдустијон мығәддәсә китоб “Авестә” һәғиғәтәдә нывыштә быә ғәдимә Ирони зывонәдә, пејғәмбәр Зәрдуст ыштәнән, ингилиси алим Мери Бојси “сыбутыш кардә” ки, моәку быә Бәлхәдә (шәрғи Ирон).

            Жыгонә, әмә виндејдәмон ки, пијо чәмә нывыштә дујәвожә тезисон һич гыләјни тов вардејдәни бә елми тәнғыди, әвони тәкзиб кардејдән Авропә, Ирони, Русијә алимон, чумчыко әвон бемәно ијән беҹоә тезисонин.

 

Толышпресс ТВ: ТМВ_07_10_2016 : Кырдшыносәти постулатон

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|