ЧЕ ТОЛЫШОН ЭСОС МЫШFОЛОТОН - III

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 43 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

ЧЕ ТОЛЫШОН ӘСОС МЫШҒОЛОТОН - III

БОФТЕ-РЫШТЕ-ТЫМОН

РЗА МУСАЈЕВ

ШАҒЛӘСЕ 
- ЕТНОГРАФИКӘ ЕТЈУДОН”

 

            Ве јоле че томони рол че толышон мәишәтәдә. Хысусән жинә Толышәдә де ғәдимику һежо әв быә холчән, пәлозән, килимән! Оғандәшоне кәдә, соәдә, - зәминисә, ныштән чәј сәпе.

            Навко гыли әби че кәон епо. Че кәј дылә бынәчәку тосә иминә мәртәбә пур әкәјн де хоки. Че хоки сәпе әандујн де гыли. Ысәтән чә кәон нымунон мандән Толышәдә. Жәго епо әби һәм сәрин, һәмән нәм. Хысусән нәми ве быә жинә Толышәдә мымкун ныбе жимон карде жәго кәонәдә. Бы вырәдә бә имдод әрәси че тоыши тарыхијә кәшфонәдә гыләј быә тымон! Тымон нәми дәвонејдәни. Колә кәрпуҹо дутә быә кәонәдә бә дивонән әдутин тымон ки, одәмон ныштејәдә даһаштон ыштә пешти. Демијән, тымон ванәдәј нәми һәм жијо, һәмән пешто.   Нәтиҹәдә жыго рытубәти ве быә гыләј мәһоләдә одәмон нәзнин че пештәдожи, лынгәдожи, вој (ревиатизм) чич бе! Јолон бә пешт дәжә одәми мәслоһат әзынин ки, быһыто тымонисә! Тымон окырнејдәбе чәвон ҹони дожи. Гыләј јолә һыкмәт һесте бымәдә!

            Тосә дәвардә әсри 80-нә сорон тымон кинәро әби Толышәдә вәју шә кинонро! Мәрағине ки, марди бә ғәб еһаштејәдән чәј сәпе ејәдәјн де тымони (есәтән че Толыши кали выронәдә мандә ын адәти).

            Тымон бофте гыләј гонә просесе ки, бымәдә гәрәк бејдән жинә чијон: леғ, пизә, дәло, дочу ижәнән си.

            Сыфтә-сыфтә бәпе быжәни леғ. Леғ чәмә мәзонәдә, кәфшәнонәдә бешә гыләј рәсәј. Леғ бешејдә хандәхәкәнонәдә, камиши нәм быә выронәдә. Һаканә лап һышкә зәминәдән бешејдә. Интаси веј овҹ кардејдәни жыго вырәдә, гәдәли-кырт мандејдә.

            Че леғи ливон бејдән бәнә сиј ливон. Чок овҹ кардејәдә әв бејдә 1 – 1,2 м былынди. Чәј ливон һар ды тәрәф тиж бејдән бәнә астә.

            Леғи жәјдән де чини. Леби жәјәдә колһындәти карде сәбәб бејдә де дасти, ангыштә бырије. Леғи бырније гәрәке быно. Бырније бәпештә әј дәбастејдән гоп-гоп (ҹәмә-ҹәмә), вардејдән бә һи-со. Тәнык-тәныки әј пеғандејдән бә һәши.   Огәтејдән ружи-ды руж. Нәтиҹәдә че һавзә леғи ранг пегардејдә бејдә сипи. Чәјо гырдә кардејдән, пеғандејдән согнәҹоәдә ки, һәши нысуто әј. гирәм бысуто леғ, леғәштән рыште әбыни чәвәдә.

            Һышкә, кырчә леғи рыштејәдә дастәдә гылә бејдә (ерызијејдә). Нам мандејдә согнәдә бејәдә. Быми вотејдән тавушә.

            Женон ныштејдән бо леғәштән рыште, леғ бә лозим быә вәзјәт оме бәпештә. Веј мәрағине ын просесән. Леғәштән рыштә жен леғә гопи нојдә ыштә ростә дасти жијәдә. Гопо окырнејдә леғи и-и (сырафә, ҹонинә леғ бејәдә) ја ды-ды (зәиф, нозык бејәдә). Сыфтәнә леғи (ја леғон) нојдә бә чәпә дасти дылә. Пешынә леғ (леғон) мандејдән че ростә дасти дыләдә. ростә дасти фырсынејдә че чәпә дасти сәпе.    Демијән леғон перыштә бејдән бә ијәнды. Бә леғи тыки (охој) рәсе и выжә мандәј сә кардејдән ын кој. Пегәтејдә леғә гопо гыләјән леғ (леғон) нојдә ыштә ростә дасти дыләдә бә пе нывыштә быә ғајдәдә. Ижән перыштејдә. Че леғи тыкәдә һәмонә и выжә вырә огәте сәбәб әве ки, пупушијо леғ бә леғи, ғојм быбу, песијејдәни леғәштән. Бы вахти устоә женон дығғәтин бејдән ки, леғи бә леғи оноә вырә зынеј ныбу.

            Леғәштән рыштејәдә леғ һышкебу, ов пешандејдән бәј ки, нам быбу, леғ наршијо, гылә ныбу.

            Веј ғојм бедјә че устоә женон рыштә леғәштән. Чәј сырафи әнә ысәтнә пәпрузон бејдә.

            Леғәштән рыштә жен рыште-рыште дештә ростә дасти бә думо дәкујејдә әј. леғәштән мандејдә чәј пештоно. Пешо гулул кардејдән ын леғәштәни. Ын гулул әнә јоли бејдә ки, де зу дәвыжијејдә бә одәми вәнго. Жен бәвәдә сә кардејдә леғәштән рыште ки, зынејдә, и гылә гулул вәс бәкарде бә и гылә тымони, ја не. Мисол: 5 метрә быәнине че томони дырози. Еһанә тымони бәбофтенбу де кәлә пизә, ја дәло, бәвәдә 15 гит (30 гылә) һылә быәнине сиәдә: 30х5=150. Че леғәштәни бы сәдә 20 см, бә сәдә 20 см быәнине ки, бә дочу дәбасте быбу чәј тыкон. Ымән кардејдә 60х20=12 м. јәни, 150 м+12 м = 162 м. Жыго бешејдә ки, 162-165 м леғәштән гәрәке бә и гылә томони.

            Гирәм томон быфтә быбу гиләкә пизәо, око доә бејдә че гиләкә тымони си. 42 гылә һыл бедјә че гиләкә тымони сиәдә. Чыми сәбәб ыме ки, гиләкә пизә һәм нозык бејдә, һәмән кырт. Чанә веј бејдәбу леғәштән, әнә ғојм бејдә тымон. Интаси бымәдә чәтин бејдә сиј екује. Бычыми горән, и гылә һыли вадојдән һа се һыли бәпештә, јәни леғәштән дәнојдәнин бәј. Жыго бејәдә, бә ихтисор егынејдә 10-12 һыл.

            Гулул 150-180 м. бәзне бе.

            Леғәштән, ғәрәјз тымон бофте, гәрәк бејдә бо ҹо чијонән; бо аләфә, чилә шәлә дәбастеј.

            Һәшјә: Леғи бырнејәдә быно, винде бејдә ки, жыго бызын, дәчыкә бәјәнды 15-20 см ғәдәрәдә вырәш. Јәни пан ни чәј ливә, дығат быә. Әврәј окардејәдә де ангыштә, гыләј риз чијејдә че леғи мијонәдә; охшијејдә бә нангырә ризи. Женон вотејдән ки, ја че Һәзрәт Әли, јаан че Мәһәммәд пејғәмбәри (сәәс) нангыри ризе ым! Әвон егәтәшоне ыштә нангыр әјо ки, че леғи жинә тәрәфән ож (пан) быбу ки, һостон быбу рыштеј.

            Һәлбәттә, ым де исломи ангылә гыләј әфсонәј. Ымән нишо дојдә че толышон бә Һәзрәт Әли быә јолә меһиббәти…

            Пизә: Овәҹоонәдә, зығонәдә, че каналон ијән хандәхон кәнонәдә, дыјокәноәдә бешејдә. Һестыше ды гылә ҹур: кәлә пизә ијән гиләкә пизә.

            Кәлә пизә гиләкә пизәсә һәм дыроз, һәмән ҹонин, сыраф бејдә (1,5 – 1,8 м). Рангыш һавз бејдә. Рәсејәдә рангыш бә сијо жәјдә.

            Кәлә пизә бәпе бырәсо ки, әј быдыви. Чәј рәсе бејдә зыне әв һушә беғандејәдә. Кәлә пизә дывејдән һушә беғанде бәпештә. Гоп-гоп дәбастејдән, - бә вәнго дәвыжије ғәдәрәдә. Һәмән бывышкијо бәпе че одәми зу бә гопи. Охо, гон бејдә тарә кәлә пизә.

            Дыве бәпештә әј вардејдән бә со, пеғандејдән бә һәши. Бә сипијә ранг жәјдә ыштәни һышк бе-бе. Нав бофте, бә пизән ов пешандејдән ки, нам бымандо (бәнә леғи). Һәмән канә-манә шодојдән чәј сәпе ки, бымандо чәј нәм.

            Кәлә пизә бејдә че муҹилә ангыштә сырафи. Силиндрвари (гырдул) бејдә. Чәј сә нозык, һәмән тиж бејдә сапе рост бе-бе.

            Гиләкә пизә: Че кәлә пизә һырдә варианте. Нызым бејдә (80-120 см). Тындә һавз бејдә чәј ранг. Ды-се бәжән нозыке кәлә пизәчә. Тыкыш (сәш) лап нозык, һәмән тиж бејдә бәнә мехи.

            Гиләкә пизә и гылә куләдә (бынәдә) бешејдә. Нимә вәнго, һаканә чәјсән кам пизә дојдә. Чәј сәпејән кардејдән че кәлә пизә сәпе кардә быә коон.

            Че гиләкә пизә тымон речин бејдә че кәлә пизә тымонисә. Бәј еғандејдән ҹурбәҹурә бутон (Бы барәдә пешо һәнијән бәнывыштемон).

            Дәло: Дәлоән бәнә пизә овәҹоонәдә бешејдә. Ын рәсон ијәнды тонокујән бешејдән. Че дәло ливонән бәнә сиј ливонин. Интаси һәм панин, һәмән ҹонинин (ғалинин). Че кәлә пизә барзи бејдә.

            Че дәло һестыше гыләјән ҹур ки, һушә беғандејдә әв. Сәдә һестыше бәсә шамисә сыраф, чәј формәдә кәллә (Бә Бенгалә шами охшијејдә). Әј орындынијәдә, бејдәше бәнә пори намә му. Әвән рәсејәдә ыштән му екардејдә, во-ваваз бардејдә әј. Одәм жыго зынејдә, воә војејдә әв емејәдә бәсә зәминисә.

            Дәвардәјонәдә де дәло һәмән епушнијејдәбин че кәон куми. Быми ну кардеј вотејдәбин.

            Си : Ын диләг һозы кардә бејдә чујо. 1 м дырози, 7 см ғалини ијән 10 см пани бејдә. Һылон окардејдән де мәһә чәј 10 см панә тәрәфәдә. Бо кәлә пизә ијән дәлоә тымони сохтеј һылә бејдә 30 гылә. Вејән һовуж бејдәнин һылон. Муҹилә ангыштә зынејдә дәше бы һылон. 2 гит (4 гылә) һылә окардејдән сәјку 4 см бәпештә. 1,5 см бејдә че һылон арон. 3 см арә вадојдән чә һылон бәпештә, ижән 2 гит, 3 см бәпештә 4-нә гит, 5-нә гит һылә окардејдән. 4 гит (8 гылә) һылә ијәнды тоно бејдән мијонәдә. Чәјо ижән де 3 см интервали пешонә һылон омејдән. Охојәдә ижән 2 гит һылә бејдә. Мылхәс, навәдә че 4, думо 4, мијонәдә 8 гылә һыли бе сәбәб ыме ки, шәх бымандо тымон, дәнылыртијо.

            80 см бејдә че гиләкә тымони сиј дырози.  Паниш ијән ғалиниш бејдән бәнә бә сиј. 42 гылә һыл бејдә де 1 см интервали гиләкә тымонәдә. Танг бејдән чы сиј һылон. Һич муҹилә ангыштән дәшејдәни.

            Бә пе ғејд кардымоне ки, кырт бејдә гиләкә пизә. Бы сәбәбәдән, 80 см танг быәнине чәј тымонән. Че гиләкә тымони леғәштәнон бәчәј горә нез бејдән ки, нозыке гиләкә пизә.

            Дочу: 6 гылә пожә гәрәке бо дочу жәј. Чок бәбе ки, амбурә чу быбу. Бә зәмин кујә 4 гылә пожә дырози 1 м, бы пожон дутә (дәбастә) быә пожә исә 1,2 – 1,5 м бә пе быәнине. 5 м бејдә че дочујон арәдә быә мәсофә. Иминә пожә 50 см ежәнејдән бә зәмин, ә гылән һакәза. 50 см мандејдә битонәдә. Ја дутејдән че пентонә пожә бы пожон, јаанки ғојм-ғојми дәбастејдән. Дочујон бәпе ныләхон, нылывон ыштә вырәдә. Әзјәт бәбе че тымони бофте, гирәм дочу быләхо. Чумчыко ебәлашкијен леғәштәнон, мане бәбен бә сиј екује. 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|