ЧЕ ТОЛЫШОН ЭСОС МЫШFОЛОТОН - II

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 30 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 
 

ЧЕ ТОЛЫШОН ӘСОС МЫШҒОЛОТОН - II

ТУК – ТУМҸОР - ТУКӘ КО

РЗА МУСАЈЕВ

ШАҒЛӘСЕ - ЕТНОГРАФИКӘ ЕТЈУДОН

 

            Чәјо хәмән әкәјн. 3-4 гылә аспи дәәбастин бә гивә. Че жијә и тык әби че гыләј одәми дастәдә. Әв әгарди. Аспонән әгардин чәј думо. Дарзон оәкәјн, пејәшандин че аспон поәдә. Аспон гарде-гарде әһастин һушон. Шартук беәши. Мердон де һијә, - “чујә ләпәткә”, - шартуки әдәјн бә вој. Во әбәј че шартуки луј – доси. Әманди тәмизә шартук.

            Мердон де һијә ко кардејәдә, женонән де сини ијән вәлокә бә вој әдәјн шартуки.  

            Хәмәнҹоәдә гыләј вахтәдә 7-8 хәмән әкәјн ки, рә орәхо че шартуки тәмиз карде, һәмән еныгынон бә вош-вәшән.

            Хәмән сә бе бәпештә ҹо әкәјн тумә шартуки. Женон әвыжнин тумә шартуки. Тумә шартукәдә бәпе нәманди и гылән суф. Тумә шартуки ејәкәјн бә кусон. Тумә шартук 6-7 манг әманди кусәдә.

            Шартукәдә бырз сәјро гәрәке әј ја осјоәдә, јаән дастә дингәдә кујеј.

            Че динги һестыше 2 ҹур: овә динг ијән лынгә (дастә) динг. Сыфтә шартуки ијә пулә әкәјн, јәни дыждә пуләку ҹо әкәјн. Чәјо әј ҹо әкәјн бырзику. Бы просеси әвотин гыландә. Чәјо әкујн шартуки дингәдә. Пеш ыми һырдә чиј ҹо әкәјн бырзо. Һырдәо әсосән әпатин луку (локу), бырз - пыло.

            ХХ әсрәдә бә номбин толышә бырзон: сәдри, әнбәрбу, акулә һисоб бејдәбин ән чокә ҹурон.

            Луку (локу) – һырдә һорејдән. Бә һорә быә мәмулоти дылә екардејдән шыт, ҹыр, рујән ијән зәфәрон, пешыртејдән әвони, јәни бәјәнды жәјдән. Ын “бырзә һәми” тикәј нам (лырт) огәтејдән. Мысә товә чок-чоки сы кардејдән. Рујән екардејдән бә товә. Рујән товәдә гыле-гыле “һәми” екардејдән бә товә. Че товә гәвисә нојдән сини јаәнки мыҹмәј. Бә сини (мыҹмәј) дылә екардејдән зил. Жинтоно ләс кардејдән отәши. Че луку жи-пе бино кардејдә бе де фатхәши.

            Ләзәт дојдә луку лат-лат де дујнәаши һардеј. Луку бәпе сәрин ныкәј. Әв сәрин бејәдә гин кардејдә ыштә ләзәти.

            Веј вахтон луку әвәз кардәше бо толышон нун. Охо, тобә ХХ әсри нимә нун быәни жинә Толышәдә. Бејәдән кам быә. Че толышон ын мисол вотејдә бәмә веј чијон: “Бәшты рык бәшем нун баһардем, быдә бымардом”.

            Пыло (поло) – че толышон әсосә һардемоне. Һардемоныш поло, бырзә луку быә, Ижәнән сурфәдәш чынгыр, мыв һесте!  Бәле, че ружи се вәдә толыши һардәше пыло. Канә одәмон есәтән ружәдә се кәрә не вотејдәнин бә пыло.

            Че пыло һестыше веј ҹурон: сијо пыло, пешә (дәпатә) пыло, дәпарзынијә (сипијә) пыло, кујә пыло, бохлә пыло, лагә пыло, мәжујә пыло, бумијәтумә (кәртофә) пыло, пыжә пыло, вәрмәшилә пыло

            Сијо пыло: Мыви гылвонејдән ғәзәнәдә. Тытым, әно, аспә нал, визә ләвәнги екардејдән бә ов. Мыв әнә гылејдә ки, гырд нам бејдә. Пешо бекардејдән мыви, аспә нали, әно. Мандејдә сијо ов. Ови парзынејдән пылопарзынәдә. Сијо ови екардејдән бә ғәзән. Мыви нојдән ја че бырзи сәпе, јаән чәј жијәдә. Чәјо пыло нојдән бә дәм.

            Пешә пыло (дәпатә пыло): Бырзи шыртејдән, екардејдән бә ғәзән. Чо ангыштә барзи ов екардејдән бә ғәзән. Ов де бырзи бә иҹо гылејдә. Гыле-гыле пешејдә, орәхејдә. Пыло ови дәчынејдә бәштә. Отәши б әкам кардејдән. Пыло дәмандејдә бо дәм шодој. Ын пыло отәшисә 20 дәғиғә дәм быстәно вәсе.

            Дәпарзынијә пыло (сипијә пыло): Бырзи екардејдән бә ғәзәнәдә быә гылә ови дылә. Әв гылејдә. Че бырзи һышк ја нам бе осә кардејро һәрдән әј егәтејдән де ангыштә. Бырз нам бе бәпештә ғәзәни евардејдән кијәсә, әј екардејдән бә пылопарзын. Чәј һәлими пегәтејдән. Бә ғәзәни бын екардејдән рујән ијән ду. Чәјо нам быә бырзи екардејдән бә ғәзән, 20-25 дәғиғә нојдән бә дәм.

            Ын пыло бе ҹиҹәкилә пылоје. Интаси чы пыло жијәдән мыв, кижә, гуждән ној бејдә. Дәпарзынијә пыло де ғәлјә, тыршкәбоби, чолмәкәбоби, куку һардә бејдә.

            Ғәлјә: Пәсә јаән молә гужди гылвонејдән овәдә. Гужд камиши нам бе бәпештә парзынејдән чәј ови. Гужди јолә астон ҹо кардејдән чәјку. Пешо әј обыштејдән товәдә јаәнки тештәдә.  Ҹо гыләј ғабәдә пијоздоғ кардејдән. Һышкә ғәјси, шобәлуди, һышкә дамбули и.ҹ. әдвијотонән обыштејдән. Обыштә гужди екардејдән бә парзынијә булјони дылә. Ғәјси, шобәлуди, һышкә әју  ијән дамбули, ижән зәфәрон, немык, истиот, камиши шини (ғәнд) ијән ҹо әдвијотон әловә кардејдән бәј. Рујән екардејдән чәј сәпе. Әв рујәнәдә гылејдә. Ғәлјә нојдән ја че пыло сәпе, јаәнки ҹо гыләј масхорәдә (пијоләдә). Ғәлјә нојәдә че пыло сәпе пијоздоғијән ҹо әловә кардејдән бәј.

            Кунзур: Дәпарзынијә пыло бырзи һәлими парзыније бәпештә, бә камиши намә бырзи (бә ғәзәни гәтыми горә) умжән кардејдән мост, моғнә ијән зәфәрон, чадојдән әвони. Сесәкә рујән дәсујдән бә ғәзәни быни, ә бырзи дәвоштејдән бә ғәзәни быни 5-6 см ғалини. Чәј сәпе екардејдән әмандә бырзи, нојдән бә дәм. Дәм сәј бәпештә кунзури вәслә-вәслә бырнејдән де чәху, ја че пыло сәпе, јаәнки ҹо кәббәнәдә дојдән бә сурфә.

            Чәмә бә пе нывыштә пылон че пыло әсосә ҹуронин. Әмандәјон доны-гылә пылонин, че пешә пыло ҹо-ҹо вариантонин. Доны-гыли умжән кардејдән бә бырзи, патејдән.      

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|