ЧЕ ТОЛЫШОН ЭСОС МЫШFОЛОТОН - I

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 34 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

ЧЕ ТОЛЫШОН ӘСОС МЫШҒОЛОТОН - I

ТУК – ТУМҸОР - ТУКӘ КО

РЗА МУСАЈЕВ

ШАҒЛӘСЕ - ЕТНОГРАФИКӘ ЕТЈУДОН

 

            Толышон әсосән ныштә хәлғин. И вырәдә ныштә аборигенә хәлғ бе горош толышон быәшоне, есәтән һестышоне бәштә ыштәни аид быә мышғолотон, тәсәрруфотә формон. Чәвон вејни ја нин ҹо хәлғонку, јаинки камин бәвонку.

            Че һар гыләј хәлғи жимонәдә иминә вырәј гәтејдә чәј һардемон, рузи, ыми бә мәјдон бекардеј. Лап ғәдимику жыго че толышон әсосә һардемон быә бырз. Бо бырз перосније Толышәдә быә шәроит быәни һич вырәдә.

            Бо бырз пероснијеј иминә нубәдә гәрәке ов. Бы барәдә ногырәјәти нимоне Хыдоку.

            Че бырзи мәһсулдорәти веје бә ҹо тахылон нисбәтәдә. И һектар зәминәдә пегәтеј бејдә 8-10 тон шартук. Әве ки, чәмә ағылмандә дәдә-бобон, дијә мәкә ки, гонә које шартук каштеј, әј пероснијеј, - чок виндәшоне чы тахыли иғтисодијә сәмәрә, даст кәшәшонни чәјку.

            I семонәдә нывыштемонбе ки, бо тук кардеј гәрәке ов – овә ҹо – се. Че Шағләсе әразијәдә быә 6-7 гылә се: Лејнә се, Мылкә се, Модә се (Боләди се), Сукә се, Кырдә се, Иброһими се и.ҹ.

            Чиче се?

            Бо нывиндәкәсон ошко быбу ки, се – овә амбоје. Чәј дырози 200-300 м (вејән бе бәзне), һовужи – 80-100 м (вејән бе бәзне) бејдә. Зәмини кандејдән 1-2 метрә, чәјо бешә тули чо тәрәфо екардејдән че сеј кәнонәдә. Быми вотејдән сејәпу. Сејәпу бәсә зәминисә 1-1,5 м былынд бејдә. Чо тәрәфо ноә быә бы тули вотејдән зумә сејәпу. Сеј пур әкәјн де ови. Чәјо әкандин гыләј ҹу, хандәх. Омә ови вадәјн дәј бә сеј дылә. Пур бе бәпештә әгәтин че сеј гәви. Ов әманди сејәдә. Че сеј гыләј сәдә әби сејә вәчә. Ын бочибе? Че јолә сеј ови икәрәдә вадој нәби бә тук. Че јолә сеј ијән сејә вәчә арәдә әби сејә пу. Әбырнин ын сејә пуј. Ови ваәдәјн бә сејә вәчә. Чәјо әј пајбахш әкәјн бә туки лекон арә. Нав сеј, сејәвәчә бино әкәјн туки – лекон.
            Лек чиче? Лек – че шартуки каштә вырәј. Че һар леки и гылә 4-5 сентнер әби: 20 х 20 м, 20 х 25 м, 20 х 30 м и.ҹ.

            Че лекон арәдә әби гәдә тулә пештә – марз. Чәј сәпе и кәс пыје әзни.

            Бә лекон ҹәми әвотин тијә. Һар тијәдә әби 20 гылә лек. Һар гылә лек ғәдәри былынд әби чәј бәпештә омә лекисә. Ыми бәчәј горә жыго әкәјн ки, ов роһат еһуријо чы леко бә лек.

            Бә сејә вәчә ови бә лекон вадој вотејдән сәвард. Бә лекон охој, јәни бәчәвон сә быә вырә вотејдән појн. Охонә сејәпу – зумә сејәпу бејдә че појни пештәдә. Бә сејәпун бәјәнды рәсә, дәчыкә вырә вотејдән кычол.

            Хәјли вахт тәләб бејдә шартук каштә вырәј һозы кардејро. Де и кәрә бә сә омејдәни ын ко. Сыфтә зәмини әромин (шум әжәнин) де кәлә котәни.

            Жыгој че кәлә котәни сохтемон: бә гив дәбастејдән кәлон (негон). Гиви чујо һозы кардејдән. Гив ды гылә 2 – 2,5 м дырози дыглә чује. Әвони дәбастејдән бә ијәнды де охи. Осынә охи бекардејдән (һәм чәпо, һәмән росто), че кәлон сәј дәнојдән бә гив. Охон еғандејдән бә чәвон вырә (һылон). Демијән кәлон берохне зынејдәнин ыштә сәј гиво.

            Зәмини роме бәмештә әнәјн лекә марз. Һырд әкәјн че лекон арәдә быә дыждә кәссәгон ијән ангулијон. Чәјо ко әкәјн де чәпә. 1,5 – 2 м әби че чәпә дырози.

            Охонә – чоминә ко малә доје бә лекон дылә. Малә (ысәт дастә шонә) и бәробәрәдә әкәј че лекон дылә. Пешо, осә кардејро, шинә ов дәнәјн бә лекон. Ов доште бәпештә һәмо әкәјн мандә ноһәмоә выронән.

            Чәј думо омејдә нышон. Че ын кој бино рубәру шејдә де зәмини һозы карде.

            Чәтинә које туми пероснејән. Понәни шартукәдә ҹо әкәјн пејәгәтин лозим быә ғәдәрәдә тумә шартуки. Тумә шартукәдә суф нымандо вотәјнә, женон орытејдән (выжнијејдән) әј. Тумә шартуки кусонәдә оәгәтин бонәдә. Кусә әсохтин тымонәдә. Тымони дәәгәтин бәнә кырыжи. Чәј быни андујдәбин де гыли. Гыли һышк бе бәпештә тумә шартуки ејәкәјн бәчәј дылә. Чәј сәпе еәдәјн ја де тымони, јаанки де канә-кулә. Бә тумә шартуки гард-хок нынышто вотәјнә,  шијә дәәсујн чәј сәпејән.

            Че мартә манги сыфтәдә тумә шартуки ејәкәјн бә сигәзијон. Соәдә чолә-чолә әкандин зәмини тумә шартуки дәхыснејро. Тумә шартуки и нимә екардејдән бә чолон. Бә сигәзијәдә мандә нимәј сәпе ов екардејдән, әјән дәхыснејдән. Шартук дәмандејдә бо тиши жәј ијо.

            Хысусијә одәмон мышғол әбин де тумҹор (тум пероснијә вырәј).  Тумҹорәвон әвотин бы одәмон. Әвон һозы әкәјн тумҹори. Јәни, борә шум әкәјн чәј вырәј. Пешо малә әдәјн бәј де шонә. Ов ваәдәјн бәј вырә һозы бе бәпештә. Зәмин гырд дәхысије бәпештә оһаштин ови, бә һышк әжәнин тумҹори.

            Чәјо тумҹорәвонон әвәјн тумә шартукә сигәзијон, әвиндин ки, шартуки жәше тиши. Де дасти әј пејәшандин бә тумҹори, јәни тум әдәјн. Чоко туми егәтыше ыштә вынијә (рәғ-ришә) бә зәмини, камиши ов дәәнәјн бә тумҹор. Тумҹорәвонон манги, манги ним ғоллығ әкәјн бә туми, нығо әдәјн әј. Әвон шәв-руж әмандин тумҹорәдә, чәш әкәјн әј ки, быдә нышу дасто.

            Һәшјә: И кәрә воа војдә тожә тумисә. Тумҹорәвонон – Ибади Муса де Мәлыки веј думот кардејдән ки, чич быкән. Анәдә һозыә тумә шартук шејдәјбән дасто. Бә тумҹор дәше әбыни ки, воа тәмиз быкән. Дивож емејдә бә тумҹор. Һар кәс гыләј сыхан вотејдә. Чандибәчандон Ибади Муса вотејдә, пәјдо кардыме чәм.  Парсејдән чәјку, чокнә тәмиз бәкардеш че тумҹори воа? Әв вотејдә бә 3-4 кәси ки, ҹујә быкандән хандәхо бә тумҹор. Мердон кандејдән ҹујә. Ов рост бејдә, омејдә дәмандејдә бә тумҹори. Муса бырнејдә че тумҹори тијә (марзи), ови вадојдә бә тумҹор. Ов пандәме-пандәме рост бејдә воа, мандејдә че ови димәдә. Муса шејдә че тумҹори чә сәдә де бори нимә метрә ғәдәрәдә бырнејдә марзи, ро дојдә бә ови.   Ҹәматән тәмшо кардејдә. Ловә кардејдән бә Хыдо ки, әвони перохно чы бәлоку.  Пандом кардә ов де шур-шури епарзијејдә шејдә че марзи бырнијә быә вырәку, воән бардејдә дештә. Че ним саати дыләдә тумҹор тәмиз бејдә воаку. Демијән хылос бејдә че ҹәмати и сорнә зымһор…         

            Тукә ко чанә чәтин быбујән, де ын кој мышғол быә одәмон нәтарсин, бә пешо онәгардин којку. Чумчыко хәлғ чок сәрәсејдәбе ки, әвон дештә ын кој че зымыстони зымһори гәтејдән. Һәмән ки, шартук веј мәһсул дојдә бәсә ҹо тахылонсә. Еһанә 1 һектар мәзәдә ән чокә һоләдә 5 тон гандым пегәте бејдәбусә, шартук 8-10 тон мәһсул дојдә!

            Пентонәдә нывыштәмонбе ки, тумҹорә коән веј чәтинбе. Охо, тумҹор әсосә амилә тукә коәдә. Тумҹорәдә пероснијә шитили тукәдә каштејдән. Че апрелә манги охојәдә, - мај сыфтәдә тумҹорәдә пероснијә быә шитили каштејдән тукәдә. Ын ән јолә просесе. Жыго бино бејдә ын ко: Тумҹорәвонон шитили певатејдән. Дастә (быми мурчә вотејдән) де леғи дәәбастин. И кәс шитили бә тук әкырни. Бы одәми донәәкырын әвотин. Әв мурчон бә шып дәәчыни. Шып – че доон нозыкә хычонәдә (шивонәдә) сохтә әби. Че дој нозыкә 1м – 1,5 м дырози шивон әбырнин, устон чәвонәдә шып әбофтин. Ысә чәмә виндә јолә замбули формәдә әби шып. Чәј диаметр конҹосә 1 м, былындиш – 70 – 80 см әби (Тосә дәвардә әсри 70-нә сорон шып һестбе чәмә соәдә. Әј око әдәјн бо кулокә кагон балон бәнә лони. Кулокә каг конҹо әнышти, ыштә балон дәәнәј ыштә жијәдә, шыпи ејәгордынин бәчәј сә. Шып әби бок аги ијән чәј баллон мывәғғәтијә лон). Шыпон пур бе бәпештә әвони бә тук әбәјн ја де әрәбә, ја донә бардә кәс шыпи дәәбасти бәштә кул әвәј. Донә кырнијеј веј әзјәтинә ко быә. че мурчә овон әпарзин чә одәми пештисә. Тосә бә мәнзыли рәсе, әв дәәхыси. Тони че мурчә ов, тонијән чә одәми кардә ак…

            Оваштәмон бә тук. Навәдә ғејд кардымоне ки, че сеј навәдә – бы тон-бә тонәдә тук әби. Тукәдә тијә әби. Һар тијәдә 20 гылә лек әби. Әвән 4-5 сун әби: 20 х 20 м, 20 х 25 м. и.ҹ. иминә лек ғәдәри былынд әби бәсә дыминә лекисә.

            Че туки мәзә әромин де кәлә котәни. Ды гылә кәли бә гив әкәјн. И кәс әгәти че котәни мичә, зәмини шум әкәј. Пеш шуми әкәјн че әвәсори арати. 3-4 м дырози гыләј панә тахтә, һәмән ғалин пејәгәтин. Че тахтә житонәдә бәнә чытык-чытыки урон бејдәбин ки, әвонән һырд әкәјн дыждә кәссәгон. Зәмин һозы нәби бә и бәжән.  Әве пеш кәссәгон һырд карде, малә кој әкәјн. Ыми әкәјн де чәпә. Чәј улгу 2 х 1,5 м әби. Охонә ко дастә дәрәғ дој, јәни бә шонә жәјбе. Пеш ын кој че туки зәмин гырд һәмо, соф әби. Пешо лекә марз әнәјн. Марз бәсә лекисә 30 – 35 см былынд әби.   
            Марзи жыго нојдән ки, и кәс одәм пыје зынејдә чәј сәпе.
Лекон гырд һозы бе бәпештә, шинә ов дәнојдән бә тук. Ыми кардејдән ки, бызнон, һестыше че туки барзә, былындә вырә, ја не. Виндејдән ки, жәго вырон һестин мәзәдә, әвони һәмо кардејдән. Бочи ки, лекәдә ов бәпе и сәвијјәдә быбу.

            Бәле, вардышоне шитилон бә тук. Ысәт бино бејдә нышон. Нышон – шитили бә лек кардеје. Нышони кардејдән женон. 10 кәс жен терәрестә әби, бә ијәнды 1 м дијәро. Донә вардәкәс мурчон пејәгәти шыпо, әғанди бә лек – бә женон вә. Женон оәкәјн мурчә, пејәгәтин 2-3 гылә шитил, ејәжәнин бә зәмин. Де ғајдә, леки әгәтин бә вә, каште-каште әшин бә нав. Нышон 2-3 руж дәәкәши.

            Нышон орәхе бәпештә ов дәәнәјн бә лек. Ов рост әби тосә тожә каштә быә шитили гијәбыни, чәјо ови дәәбастин. Шартук бино әкәј бо овҹ карде (перәсе).

            Пешо һәлоғ әкәјн тукә мәзә. Јәни конҹо веј донә ежәнә быәбу бә зәмин, чәвәдә пејәгәтин 2-3 гылә ки, быдә веј ғалин ныбу. Чәјо арәдә фосилә әдәјн. 20 ружи бәдигә дыбоә әкәјн. Јәни һар каштә шитили вырәдә 2 гылә бымандо, веј не.  Че мај сыфтәку тосә августи охој – 4 манг шартуки пероснејдәбин де ови. Гирәм че леки ов б әкам быәби, че сеј ови ваәдәјн бә лекон. Бәркә вош војәдә – че лекон ов веј рост бејәдә че појни (охонә лекон) гәви вадојдәбин ки, ов быпарзијо бышу. Бә нормалә сәвијјә рәсејәдә, гәтејдәбин че леки гәви.

            Че августи мијонәку шартук дәмандејдә бо һушә беғанде. Бы вахти гырд бырнејдән ови. Че августи охојәдә сы бејдән һушон. Шартук дәмандејдә бо рәсе.

Че сентјабрә манги 10-15-ку бино кардејдән бо шартуки дыве. Быми дывен вотејдән. Дывен чокнә әби?

            Дывени женон әкәјн. Әвон дастәдә чин ејәгынин бә лекон. Дастә-дастә әбырнин һушон, әнәјн че бырнијә шитилон зәминәдә мандә бынисә. Дастә-дастә бырнијә быә һушон ном ҹәмәкуләје (ҹәмә). 10-15 гылә ҹәмәкуләдә бә әмәл омејдә дарз. Дывә быә һушон дәбастејдәбин де леғәштәни, де дәло, де кәкујә. Дарзон әнәјн че тијә марзи сәпе. Кујә бә әмәл әвој. Бә дарзи кујә шим әвотин. Мердон дарзон әнәјн бә әрәбон, әкырнин бә хәмәнҹо. Ијо тајә әжәнин. Хәмәнҹо чокнә бејдәбе?  Гыләј һәмоә вырә (тосә и һектари) әвыжнин бо хәмәнҹо. Әтырнин че зәмини дими.  Хәмән кардејәдә гард ныбо вотәјнә, женон әгәтин гылијә шијә, әмандејон че зәмини дими.

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|