СУРИJЭ ИJЭН ИРАГИ ТЫРКМЭНОН - Толышпресс ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 19 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

СУРИЈӘ ИЈӘН ИРАГИ ТЫРКМӘНОН

ТМВ_3_10_2016_

            Че Суријә кобәсонәдә, бә Тыркијә марзи дырози быә кырдон зәминон мијонәдә жимон кардејдән тыркмәнә тобјон. Бәнә һамсијә Ираги кобәсонәдә жијә тыркмәнон, ымонән чандә әсре ки, ијо де кырдон һамсијәдә жијејдән. Суријәдә ијән Ирагәдә чәвон ашмарди һәхәдә ҹурбәҹурә рәғәмон вотејдән. 20-нә әсри охојәдә че суријә рәсми сәвонон бә гиј гәтејдәбин ки, нимә милјон тыркмән һесте бы мәмләкәтәдә, Ираги һукмәт есә бој нывыштејдәбе 700-800 һәзо тыркмәни бе һәхәдә. Интаси пешынә 7 сори дыләдә бә мијон бешә әсәронәдә, һәмән тыркмәнә рәһбәрон ыштә бәјонотонәдә суријәдә тәғрибән 3 милјон, Ирагәдән 4-6 милјон тыркмәни жије тәсдығ кардејдән. Мәвужи, һәғиғәт мијонәдәј, јәне тыркмәнон ашмарди әвон тәғриби мыәјјән кардејдән. Веј гымон ки, Суријә ијән ИрагәдәӨ бә кали Авропә алимон бовә быкомон, 1-3 милјони арәдә тыркмән жијејдә.

            Суријә ијән Ираги тыркмәнон нимәсә вејни шиән, чәвон кам гыләј поә мәнсубин бә кали дини тәриғәтон, мандәјонән сыннин. Интаси чәвон мәзһәб охонә 500 сорәдә мане быәни бәвон ки, әвон ыштә сијоси симпатијә сәбәро быкән бә Тыркијә, ноил быбун бәчәј һимојә.

            Есәтнә тыркмәнон әҹдодон чокнә ијән кејнә пәјдо быән әрәбон ијән кырдон дыләдә? Гирәм әмә овардомон бә етноним “тыркмәни” тарыхи, бәвәдә мәлум бејдә ки, иминә кәрә ым термин ијән шәрғи Казахыстонәдә чәвон жијә зәминон тәјин быән Чини сәвононәдә 8-нә әсрәдә бәнә оғузә тобјон и поәј ғәзинә. Тарыхнывыштон Гардизи (11-нә әср), Бируни (11-нә әср), Марвази (12-нә әср) ијән Рәшидәддин (14-нә әср) жыго һисоб кардејдән ки, 10-11-нә әсронәдә тыркмән вотејдәбин бә оғузон ки, әвон ғәбыл кардәшонбе ислам. 10-нә әсри охојәдә оғузон жијејдәбин Балхаши ијән Арали голон кәнонәдә, һәмән хәзәрон һәммарзбин дејәвон ғәрби сәмтәдә. Мәһз оғузон, урусә сорномәнывыштон хәбә дојдән ки, мыттәфиғ бин де 965-нә сори че Волғә жинтонәдә быә Хәзәри довләти выртивыло кардә урусә кнјаз Свјатослави. Гардизи хәбә дојдә ки, оғузон ғәбулышон карде ислам 11-нә әсри сыфтәдә Сәлҹуги вахтәдә, әјән сәдош карде әвон ки, миграсијә быкән бә Һајм, бә Мијонә Асијә – Аму-Дәрја ијән Сыр-Дәрја мијонәдә быә бәрәкәтинә зәминон. Сәлҹуги зоон Тоғрули ијән Чакры бәги вахтәдә бә сәлҹугон конфедерасијә дахыл быә оғузон тобјон бә марде-манде ҹанг шин де Ғәзнәвијон довләти, ғалиб омәјн бәј, дәфырсијәјн бә Аму-Дәрја ијән Шәрғи Ирон. 11-нә әсри мијонәдә сәлҹугә оғузон гәтышоне һәмә Ирон, Месопотамију де Боғдоди, хәлифәшонән карде ыштә дастәдә гулмәчә.  Интаси һәмә оғузон нышин че сәлҹугон думо. 1071-нә сори сәлҹугон ки мәғлубышон карде Бизанс, чәј император Роман Диоген әсир егыније бәвон, чәвон вәдә обәј ро бә Гәдә Асијә, Суријә, Һајми Месопотамијә ијән Мисир. 1077-нә сорику “акынҹи” (һыҹумкорон) ијән “уҹи” (марзи зәминон һывоскон) номәдә мәшһурә оғузә дастон Сулејман ибн Куталмыши рәһбәрәти жијәдә рејдышон карде бә Гәдә Асијә, бә Алеппо ијән Дәмәшғ, бә Мијонзәминон кәно быә Ливани дыјокәнон. Сәвонон хәбә дојдән ки, че акынҹон ијән уҹијон дастон һежо пур бејдәбин бә Мијонә Асијәо омә оғузә тобјон һисоб.  
            Чы оғузон вејни һәлә бытпәрәстбин, ислам әвон ғәбул кардејдәбин бә Гәдә Асијә, Ираг ијән Суријә һыҹуми шемонәдә. Әмма ижән бытпәрәстә оғузон јолә дастон һәлән мандәбин рәјон Бәлхәдә, Һајми Казахыстонәдә быә шәһр Ҹенди ијән ҹо зәминәнәдә. Ым оғузон ыштәни ҹо кардејдәбин тыркмәнонку (ислами ғәбул кардә тыркә оғузонку). Ым һәнијән бариз бә чәши гынејдәбе 12-нә әсрәдә. Бәвәдә 1153-нә сори выртивыло бе сәлҹугә султан Сәнҹәр, әв әсир егыније. Кали оғузә тобјон бы вахти һәлә умжән гынијәныбин де сәлҹугон, әрәби ијән фарси сәвонон хәбә дојдән ки, мәһз әвон пур кардејдәбин акынҹон Мијонә Асијәдә быә дастон. Мәһз чәвоно дастәш сохтәбе Тутуши бә Суријә һыҹум кардеәдә. Әј 1082-1084-нә соронәдә мәғлубыш карде чы Алеппо, Хомси, Дәмәшғи әрәбә әмирон, вардыше бә Суријә пешы тыркмән быә оғузон. Монғолон вахтәдә тыркмәнон де һар воситә нијо бејдәбин Суријәдә, куч кардејдәбин бә Гәдә Асијә ки, перәхын монғолн шымшијонку, ғәтымут бејку. Жыго куч карде-карде әвон огәтешон зынәј ыштән монғолон вахти. 1378-нә сори тыркмәнон бин чы Ғәрәғојунлу довләти оғузә ијән тыркмәнә конфедерасијә әсос тобјә. Ым довләти мыборизәш барде 14-нә әсрәдә де Тејмурләнги ијән дечәј певатмонон, әмма 15-нә әсрику Суријәдә ијән Кобәсони Иронәдә дәмандин бо компакт жије. Авропә алимон вејни жыго һисоб кардејдән ки, ым әһоли че Ғәрәғојунлу ијән Ағғојунлу тобјә иттыфоғон певатмононин. Суријәдә быә тыркмәнон вејни че Бајат, Бајандур, Әфшар, порнак, каја, дегер, мовселлу ијән ҹо тобјон певатмононин.  

            Османи империјәдә әвон че султани һакимијәти сунбин, әмма хәјли вахт риојәтышон карде де кырдон быә кәсимоти. Әмма 1923-нә сори Тыркијә республикә бә мијон беше бәпештә, чәвон Суријәдә быә вәзјәт гырд дәгиш бе. Һәм Ирагәдә, һәмән ијо бәвон ғәдәғәнышон карде сәдодој һуғуғ, һакимијәт де һар воситә тәғиб кардејдәбе әвони, дәкыштејдәбе. Чандә кәрә Суријә ијән Ираги һукмәти пијәше әвони овоштыны бә ныштә жимон. Гирәм навко тыркмәнон мығовимәт нишо дојдәбинбу быми, пешынә 20 сорәдә әвон ыштән оваштејдән бә ныштә жимон. Ымруж тыркмәнон Суријәдә жимон кардејдән гыләј тангә латәдә – бә Тыркијә марзи дырози. Шәһрвандә ҹангику жыго чәвон нишоне һич гылә сијоси партијә ијән һәрәкот. 2011-нә сори әвон охонә 500 сорәдә иминә кәрә гырдә бин бәштә ибемон “Суријә тыркмәнон пләтформә”. 2013-нә сори ҹанги әмәлијотонәдә иштирок кардејдән “Суријә тыркмәнон бриғәдә”, де террористә “Ҹәбһә ән-Нусрә” әлоғәдор “Ҹәбәл әт-Тыркмәни бриғәдә”. Тыркмәнә бриғәдон кисиб ијән куфәнәкуф кардышоне шәһр Кесаб 2014-нә сори, әвон фәол иштирок кардејдән Алеппо гырдо шә ҹангонәдә ијән бә гулләшон жәј че Русијә Су-25 ыштәнәпәри пилот Суријә осмонәдә. Чыми ҹәвоби ғәзинә, Русијә бомбардманыш карде “Суријә кобәсони тыркмәнон бриғәдә” мовғејон Алеппо кобәсонәдә ијән Хомси гырдокәно. Тыркмәнон хәбәшон дој бә Тыркијә журналистон ки, са-са мардә ијән јарәжә быә тыркмәнон һәхәдә. 2015 нә сори мәтбуотәдә певыло бин Суријә тыркмәнә ассамблејә сохте һәхәдә хәбон. Ым орган дәманде бә нав дој вәомә Суријәдә бо тыркмәнон мухтаријәти сохте һәхәдә сијоси тәләбон. Ым һәмән че Суријә кырдон тәсири жијәдә беше бә мәјдон. Ғәрби мәтбуот ғејд кардејдә ки, тыркмәнон дыләдә һестин “Бијибуҹәғи” – де Тыркијә марзи дырози быә зәминонәдә сәбәсожә тыркмәнә довләти сохте ијән ајәнәдәдә чәј бә Тыркијә умжән бе тәрәфдорон.

            Ымружнә ружи Суријә тыркмәнон һестышоне 8-10 һәзо силоһбәдастә дастон. Әсосән әвон ҹанг кардејдән бә Ирони хошәхошә дастон, бә “Һезбуллаһи” ијән президент Әсәди һәвари кәшә шиә дастон вәјнә. Ды-се һафтә бәнав Тыркијә ләшғәр бә Суријә кырдон жијә рәјонон дәше бәпештә тыркмәнон ҹангышон карде де бә Фәрати тәрәф окыријә кырдә дастон. Пешынә ды мангәдә че Суријә кырдон жијә рәјонон Тыркијә мәтбуот веј нывыштејдә ки, Русијә авиасијә һичмәсә бомбардмон кардејдә Суријәдә жијә тыркмәнон мовғејон. Әрдоғани елоныш карде ки, тыркмәнә дијон планинә сурәтәдә мәһв кардејдән, һәмән гирәм ым жыго идомә быко, бәвәдә кучкунон вә обәбе бә Тыркијә.   Һәлә ки жыго чи ни. Тыркијә ымруж фәол мыдофиә кардејдә че тыркмәнон етносијоси сепаратизми.  Ым гырд ујғун омејдә бә Тыркијә “Јолә Туран” номәдә хариҹи сијосәти консепсијә. Әмма Тыркијә планон һич сәрф кардејдәнин бо Ирони. Суријә гин карде ијән Әсәди мәғлубијәти һоләдә бә Ливани тәсири гин карде јолә зијон бәзне жәј бы довләти хариҹи сијосәти мәнофејон. Әве Ирон ғырсә контакт огәтејдә де Русијә, һәтто хошәхошә дастонышән вығандә бә Суријә. Ироныжә дастон чандә мангонин иштирок кардејдән де тыркмәнон шә ҹангәдә. Суријә тыркмәнон јол Меһмед Шандыри чандә кәрә вотәше ки, тыркмәнон пијејдәшонни Суријә выло быбу, әвон мухтаријәти орзувони бардејдән ки, ассимилјаси нави быгәтын. Есәтнә мәрһәләдә че тыркмәнон тале мәвужи һәлл бәбе де Суријә тале бә иҹо. Гирәм Суријә гыләј битовә довләти ғәзинә бымандо, чок бәбе бо тыркмәнонән. Һәлбәттә, бы вахти тыркмәнон уму бастејдән бә Тыркијә. Суријә федерасијә бәзне бе. Жәго быбо, бәвәдә Суријәдә пәјдо бәбен кырдон ијән тыркмәнон мухтаријәтон. Мысылмонә довләтонәдә һәлә ки ни федеративә довләти сохтемон. Интаси сијоси просесон, веј гымон ки, Суријәдә ијән Ирагәдә милли камијон мухтаријәти зәрури бәкарде. Һар һоләдә чок бәбе ки, ым мәсәлә һәлл быбу де мәмләкәтәдә быә мыхолифә һәрби ијән сијоси ғыввон һәммәј иштироки.   

Толышпресс ТВ: ТМВ_03_10_2016_СУРИЈӘ ИЈӘН ИРАГИ ТЫРКМӘНОН

 

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|