СЭМОНИJОН СУЛОЛЭ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 14 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

СӘМОНИЈОН СУЛОЛӘ

ТМВ_30_09_2016_

            Ым чы Мијонә Асијә ијән Шәрғи Ирони һакимон сулоләбе. Әј 200 сор идорә кардәшбе Хилофәти шәрғи ијән марзикәно зәминон. Ә зәминон ки, де бијобони ијән ҹангбозә кучәријә тобјон һәммарзбе. Чы сулолә иминә подшо – Сәмон-Худо һәхәдә әфсонәви мәлумотон мандән. Бовә быкомон бә Әбубәкр Наршаһи, мәлум бедә ки, Сәмон Худо ғәдимә деһгонә нәсыло бешәбе. Әвон сјоббин бә Бәлхи тоно быә ғышләғ Сәмони бәрәкәтинә зәминон. Әмма ҹо фарси тарыхнывышт әл-Мығәддәси нывыштејдә ки, Сәмон Худо бешәбе де Сасанијон вахти мәшһурә ғәдимә әрбобә нәсло. Әвон чы Меһранијон авлодбин. Меһранијонән детобә әрәбон вахти шаһиншаһи пештыпур быә 7 гылә нәсли гыләјнибе. Әв нывыштејдә ки, Сәмон Худо зәминон Сәмонәдәбин. Әмма әв нывыштејдә ки, Сәмон Сәмәрғәнди тонобе. 10-нә әсрәдә ғудрәтсојб быә Сәмонијон ыштә сәрај тарыхнывыштонку тәләб кардејдәбин ки, чәвон дујәвужә шәҹәрә песохтын, әвони ангыл быкән де Меһранијон сулолә нымојәндә, мывәғғәти Сасанијон подшо быә Бәһрам Чубини. Гирәм ғәбул быкомон ым версијә, бәвәдә әмә 9-10-нә әсронәдә Сәмонијон де Ирони шаһон мәрағинә ријә бә мијон бешејдә. Охо бәмә чы Мовсес Каланкатуки әсәроно мәлуме ки, 592-нә сори Бәһрам Чубини ғыјоми етосне бәпештә, чәј авлодә Меһранијон шаһиншаһ II Хосров Пәрвизи тарсику, де 30 һәзо ләшғәри витин бә һајми Ғафғазәдә быә вырә Утик. Меһранијон ғәтымутышон карде чә вырәј кубарон, гәтым кардышоне Һајми Ғафғази зәминон, ғәбул кардышоне шаһиншаһ титул, һаким бин бы мәһолонәдә.  822-нә сори Бобоки усјони вахтәдә чы Шаһку һаким Сәһл Сумбати истифодә кардыше чәвон зәифәтику, Меһранијонку сәшоне шаһиншаһи титул. Чы ғәзијә бәпештә Меһранијон екышијәјн, чәјоән бешин тарыхи сәһнәо.
            Әмма Сәмон Худо, бовә быкомон бә фарси тарыхнывыштон нывыштәјон, ыштән зәрдустибе, һәмән ыштә нәсләдә иминә кәрә исламыш ғәбул карде. Чәј нәвон 819-нә сори Боғдоди хәлифонку сәшоне Мијонә Асијә ијән Хорасани мыһумә зәминон боштә идорә карде. Нуһ бе Сәмәрғәнди һаким, Әһмәд чы Фәрғанә, Јәһја чы Шаши (Дашкәнди), Илјас чы Һерати ијән Хорасони и поә подшо. Чә вахтику жыгошә Сәмонијон озавзијәјн. Мысылмонә тарыхшыносон пешы де фәрәһи нывыштејдәбин чәвон һәхәдә, фәхр кардејдәбин дечәвон мыдрикә идорә ијән һиссә-һисә ыштә зәминон һовуж карде, бә ислами посибонәти (Бухарәдә, Шашәдә, сәмәрғәндәдә, Фәрғанәдә мәчитон нәзәрәдә гәтејдән), дечәвон бә шаирон ијән әдәбијотшыносон, елми ијән һәрби сәнәти һимојәдорәти һәхәдә. Һежо һәмон тарыхнывыштон нывыштејдән ки, мәһз Сәмонијон тыркә ғулон – ҹангҹујон – ғоламон вардејдәбин бә Хилофәти һәмә мәмләкәтон. Чы Мијонә Асијә 9-нә әсрәдә бә Ирони аләми мәнсуб бе чәјку бејдә виндеј ки, 10-нә әсри әрәби тарыхнывыштон нывыштејдән ки, Харәзмәдә, бухарәдә ијән Сәмәрғәндәдә мәхлоғи, че мәмурон, шаирон ијән әнывыштон вејни око дојдәбин фарси гыләј диалект быә Согди зывони. Нуһ марде бәпештә чәј быјә Әһмәди гәтыше Сәмәрғәнд ијән банди зәминон детобә Кашғари. Әһмәди ворис – чәј зоә Исмоил овандинә подшобе. Әј подшоәтиш карде 892-нә сорику тосә 907-нә сори, хәјли гешыш карде че Сәмонијон зәминон. Әһмәд ыштән, чәјоән чәј сәләф ијән быјә Нәср халис мысылмонбин, әвон де зуј дојдәбин ғәбул карде ислами че Мијонә Асијә бә вилојәтонәдә ки, әјо һакимбе зәрдустәти. Исмоили овоштынише појтахт бә Бухарә, мәғлубыш карде кучәријон, табе кардыше бәштә Тәбәристон, Гурган, Хорасон ијән Фарси корфәзи кәноәдә быә Меһрон. Чәј орзуш һестбе ки, бәрпо быкә ғәдимә Сасанијон довләти. Сәффаријон довләти де Боғдоди хәлифон сифориши мәғлуби карде ијән чәј подшо әмир Әмра ибн Лејси әсир егыније хәјли комәгыш карде бы коәдә. 900-нә сорәдә быә бы ғәләбә мығобиләдә Хәлифи вығандыше боәј ыштә пәрчәм, боһојнә либосон ијән доше бәј титул “чы Малик Мәшриғи һыкмдор” – “Шәрғи һыкмдор”.  Һәлбәттә, әв нәзәрәдә гәтејдәбе мысылмонә Шәрғи. Исмоили вахтәдә бә Сәмонијон табебин ијән бәј хәроҹ дојдәбин Гилони, Дејләми, Тәбәристони, Гургани, һәмә Хорасони, Әфғаныстони ијән Систони вејнә подшон. Сәмонијон јолә хәтобин бо Боғдоди хәлифәти ыштәни. Әве хәлифон бә гырдым-гырдымбин ки, чокнә зәиф быкән әвони. Мәрағине ки, тосә де Әмир ибн Лејси ҹанги бино бе, тарыхнывыштон хәбә дојдән ки, Исмоили тәклифыш карде ки, сулһ дәбастын. Әј пијејдәшбе боштә огәты иглә Мавәруннәһр де Харәзми, әмма Хорасони, Гургани, Тәбәристони, Систони ијән Һерати быдә бә Сәффаријон. Әмма Әмири јоләшәх-јоләшәхи рәддыш карде чәј тәклиф, бә ғәрор омәј ки, мадәм Исмоил сулһ тәклиф кардејдә, бызын, әв тарсејдә ҹангику, һозы ни бәј. Исмоили ки егырдыш гәте Әмири ләшғәр, выртивылош карде әв, әсир егынијә Әмирыш вығанде бә Боғдод, әмма бәчәј әсирә сәрбозоныш тәклиф карде ки, хыдмәт быкән бә Сәмонијон әмири.
            Мәһз Исмоили вахтәдә Сәмонијон озавзијәјн. Исмоил ҹәми 15 сор һакимијәтәдә быбоән, әј хәјли ғојмыш карде зынәј ыштә довләт. Ым ә вахтонбин ки, кәрматијон һәрәкот рәјрә певыло бејдәбе бә мысылмонә дынјо һар тәрәфи. Әвон тәләб кардејдәбин ҹәми мысылмонә дынјоәдә һәмә мысылмонон бәробәрәти, хәлифику имтино карде ијән коллектив подшоәти. Исмоил марде бәпештә Әһмәд беше бә тахт. Мәмләкәти һар вырәдә де карматијон тәсири ғыјомон рост бин. Карматијон гәтышоне Реј, Гилон, Систон, Сәмәрғәнд, Бәлх. Ым тәлим омәбе Фарси корфәзо. Әјо карматијон 8-нә әсрәдә сохтәшонбе ыштә довләт. Карматијон анә рәғ-ришәшон ғандәбе Сәмонијон довләтәдә ки, һәтто чәвон подшо Нәсрән һәмрәғбе бәчәвон тәлими. Задәгонон, тыркә гвардијә ијән уләмон бә хышм омәјн чәј чы әмәлонку, суи-ғәсдышон тәшкил карде бәчәј вәјнә. Әмири зоә Нуһ хәбәдо бе чы суи-ғәсдику, гәпыш жәј боштә пыә. Пыә-балә планышон сохте бәчәвон вәјнә. Әвон сәдошон карде бә шоткомә че гвардијә командирон, һәмә задәгононӨ бешин бәчәвон пишвоз, шодошоне суи-ғәсдкорон јоли кәллә бәчәвон по. Керахт быә суи-ғәсдкорон мәсәшоне әмири ғәрор: әј дастыш кәшәј подшоәтику бәштә зоә Нуһи хәј, Нуһи әлбәһол әмрыш карде, доше һәбс карде ыштә пыә, ыштән әмир бе.
             Нуһи подшоәти 11 сор дәкәшәше, бы вахти һар тәрәфәдә усјонон рост бејдәбин. Га ым, га ә гылә вилојәт ҹо бејдәбе јаанки дојәнә дојдәныбе. Мәркәзи һакимијәт оме зынејдәныбе чәвон еһдәо. Нуһи бәпештә Әбдулмәлык әмир бе. Чәј вахтәдә тыркә гвардијон командирон довләтәдә там һаким бин, фактик әмир ыштән чәвонку бә шыкырәбе. Чә командирон гыләјни – әл-Тегини 962-нә сори һәсбәһсыш карде де әмир Мансури, вите бә Гәзни, әјо тәсисыш карде Сәмонијонку сәбәсожә тожә довләт. 976-нә сори II Нуһ беше бә тахт. Усјон рост бе Бәлхәдә, Чаганианәдә, Хорасонәдә. Ым усјонон еһытвоне зуш ныбыә әмири овардыше бә Гәзни подшо Себук-Тегини – бә Әл-Тегини вориси. Әј һытовнише усјонон, әмма ныдоше ым зәминон бә Сәмонијон, табеш карде бәштә. Ғәзнәвијон озавзиједәбин, Сәмонијон есә бој окышиједәбин. Кобәсони-ғәрбо һыҹум кардә кучәри Ғәрәханијонән мәғлуб кардышоне Сәмонијон. Че Ғәрәханијон ныбешоне ыштә довләт. Мавәруннәһри ғәрби зәминон гәте бәпештә, әвон сохтышоне ијо тожә довләт. Охонә Сәмани подшо Мунтасир 999-1005-нә соронәдә һакимијәтәдә бе. Әв мандәбе че Ғәзнәвијон ијән Ғәрәханијон арәдә сәргәрдон. 1005-нә сорәдә әвышон кыште. Ғәзнәвијон ијән Ғәрәханијон бахшышон карде чәј зәминон ыштә арәдә…

 

Толышпресс ТВ: ТМВ_30_09_2016_СӘМОНИЈОН СУЛОЛӘ

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|