Академик Грантовски hындэ-авропэвыжон мэншэ hэхэдэ / Толышпресс ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 20 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

Академик Грантовски һындә-авропәвыжон мәншә һәхәдә


            Номдорә шәрғшынос ијән чы ғәдимә дынјо тарыхи мәшһур тәдғығкор, профессор Едвин Арвидович Грантовски чандә сорон мышғол быә ки, умуты һындә-авропәвыжон мәншә ијән чәвон Иронәдә пәјдо бе вахти. Әј умутәше Ирони хәлғон – лурон, мәдожон, сагартијон, бәлуҹон, толышон ијән гиләкон ғәдимә тарых. Әв бә жыго гыләј нәтиҹә омә ки, Ирони тобјон бә есәтнә Ирони зәминон миграсијә ҹо зәминон гәтым карде ныбе, сәрост бәбе бывотомон ки, чәмә ерәку бәнав ды һәзоминәдә әвон сәбәсо бин бы кам одәм жијә зәминонәдә. Чы зәминон бынәјнә хәлғонышон әвон ғыр ныкардышоне бы вахти, әвон нам-нами ассимилјасијә бин омә ироныжон тәрәфо Ирони зәминонәдә жијә хәлғон бә вахти һестышонбе чандә гылә шәһр ијән ғәлон. Әмма ироныжә тобјон мәһвышон ныкарде әвон, әмма ым бынәјнә хәлғон ғәбул кардышоне чәвон зывон. Ироныжонән пегәтышоне чәвон маши чәмон, сәнәткоәти, тиҹорәт, каштыгыл ијән доште каналон сохте. Ироныжон Месопотамијәкуш гәтә детобә Әфғани Һындикуши быә гешә зәминонәдә жијә хәлғонкушон умуте веј чијон. Ассуријә ијән Урарту мәтнон һандә Грантовски бә жыго нәтиҹә омедә ки, ассуријәвыжон зынедәныбин Мазәндәронику жәго быә шәрғи Ирони зәминон, әвон һич вахти шәныбин бә шәрғи сәмт, әмма урартужон зынедәбин гол Урмијә гырдо-кәно детобә Һәмәдони (ғәдимә Екбатон) быә зәминон. Әмма чәј ым фикирон ростин детобә чәмә ерәку бәнав 8-7-нә әсрон быә вахти. Бәвәдә ироныжә тобјон актив певыло бејдәбин бә ғәдимә Ирони зәминон. Әв веј незкијәти виндејдәбе чы мәдожон, фарсон, парфијәвыжон ијән ҹо хәлғон зывонон арәдә. Һәмән әв жыго һисоб кардејдәбе ки, ым незкијәти бәрғәрор быәбе һәлә че ғәдимә һындә-авропәвыжон кобәсонәдә быә сәрзәминәдә.
            Демијән жыго, ғејд быкәмон ки, проф. Грантовски нывыштејдәбе ки, ироныжә номон топонимикәдә сәһе бә нәзә гынејдән Ғәрби Иронәдә әнҹәх чәмә ерәку бәнав 9-нә әсрику жыгошә, әмма бо Шәрғи Ирони – әнҹәх чәмә ерәку бәнав 5-нә әсрику жыго. Ым әсос дојдәбе бәј бынывышты ки, һындә-ироныжә тобјон һәрәкәт кардејдәбин ғәрбо бә шәрғи сәмт. Бы вахти әв нәзәрәдә гәтејдәбе ки, ч.е.б. 13-12 әсронку бәнав аид ни ироныжон жыго де Ғафғазо дәварде шәрти куч карде.   
            Грантовски жыго зынејдәбе ки, ироныжә тобјон миграсијә шејдәбе бә Каспи дыјо ғәрби саһили дырози. Нахи-деғыстони хәлғон зывонон, чәј нәзәрәдә, бәзне бе ки, че ироныжә тобјон бә Ирони пештәку һәмон миграсијә билвоситә тәсдығе. Грантовски жыго гымон кардејдәбе ки, толышон ијән гиләкон ғәдимә һындә-авропәвыжә ироныжә тобјон певатмононин ки, ироныжә тобјон миграсијә просесәдә, јәне ч.е.б 9-8-нә әсронәдә ныштән Каспи кәнонәдә. 

            Һындә-авропәвыжон, әзҹумлә ироныжә тобјон етник тарых, че сәвонон мәһдудәти ијән археоложи ијән антроположи материали ками һыҹубәто, веј зиддијәтине. Әмә зынејдәмон ки, де һындә-авропәвыжон кобәсоно бә һајм, бә Ирони пештәку һәрәкәт карде һәхәдә нәзәријә иҹо, һесте че Гамкрелидзе-Иванови чәвон Гәдә Асијәо (Ермәни пештәкујо) бә ғәрб, бә Балкан ијән Авропә һәрәкәт карде һәхәдә нәзәријә. Һесте һәмән ғәрбә алимон нәзәријә ки, әјо вотејдән ки, һындә-авропәвыжон (ироныжә тобјон) жијејдәбин Кобәсони Һындистонәдә, әвон де Әфғаныстони ијән Шәрғи Ирони дәварде шәрти, миграсијә кардәшоне бә ғәрб.

            Интаси охонә дыглә нәзәријә етибојнәти зәиф сыбут кардә быән де археоложи материали комәги. Әксинә, археологон бегули кардә материалон де “Авестә” мәтнон ијән скифон зывони лингвистик материалон, де ироныжә тобјон Доникуш гәтә детобә Волғә ијән Урали һәрәкәт кардә роәдә быә топонимикә мығојисә бәмә әсос дојдә ки, че Грантовскијән тәрәфдор быә иминә нәзәријә һәғиғијәти әсос пегәтәмон. Есәтнә толышон ијән гиләкон, һәмән Нахи-деғыстони чандә гылә зывононәдә Грантовски виндејдәбе субстратон – јәне че ғәдимә тосәироныжә вахти ијо жијә бынәјнә зывонон елементон. Әвон камән быбу, тосә есә мандән бә зывононәдә. Шәрғи Әвропә зәминонәдә бә ән ғәдимә вахтон аид быә һидротопонимон (рујон ијән голон номон) имкон дојдә ки, һындә-авропәвыжон ијо вырәбәвырә бе марзон быкәшәмон. Ым зәминон дыроз бејдән тосә финә-угорә хәлғон – мордвон, меријон, комијон, удмуртон жијә зәминон. Әве кобәсонәдән бәнә шәрғи Урали кәно быә зәминонәдә быә ғәдимә финә-угорә хәлғон ч.е.б 2-нә һәзосорәдә сәбәсо быә зәминон марзон һәмән һындә-авропәвыжә тобјон (әзҹумлә иминә нубәдә че ироныжә тобјә быә скифон ијән киммеријон) певыло быә марзонин.

            Мылхәс, һәнијән незијо нәзәр сәғандомон, мәлум бејдә ки, че һындә-авропәвыжә тобјон әнкә вәтәни һәхәдә бә есәтнә елми мәлум быә информасијә ыме: әвон жијән Днепри ијән Дони пенә зәминонку тосә Сијо ијән Каспијә дыјон, Ғафғази пештәтијә һајмәдә быә зәминон, шәрғәдә Урали бандон одимон. Зывоншыносон 200 сори дыләдә тәтбығ кардә мығојисәјнә-тарыхи метод әсос дојдә бо жыго сәкыштә. Есәтнә зывоншыносон вејни бә жыго нәтиҹә омејдән ки, ч.е.б. 2-нә һәзосори охојәдә һындә-авропәвыжә хәлғ выло бе, чәј зывон бахш бе ҹо-ҹо хәлғон арәдә. Ч.е.б. 1-нә һәзосори сыфтәдә ыми һәнијән чок мышоһидә әби кардеј. 9-8-нә әсронәдә че Мәдо, сагарти, фарси ијән ҹо ироныжә зывонон ијән диалектон бешиш бә мијон. “Авестә”дә быә һәјвонон, рәсон ијән доон номон – пәси, пашмә, бызи, зандәго, аспи, гужди, шыти, тахыли, гандыми, рәғон, сипидој, бәлели, уләси, сијодој, шири, һырси, вағи, мори, лумә ијән ҹо чијон номон веј вахти де һындә-авропә зывони ејни ришәон. Грантовски жыго һисоб кардејдәбе ки, че ироныжә хәлғон һындә-авропәвыжә зывононәдә быә терминон ијән сыханон тарыхи лингвистик реконструксијә имкон дојдә ки, чәвон вәтәни локал быкәмон мәһз Шәрғи Авропә һајми зәминонәдә. Ғәдимә динон умутә мытәхәссисон ғејд кардејдән ки, ғәдимә ироныжә тобјон зывонәдә ныбе че каһинон ијән ғырбони номон, есә бој бә Хыдо әвон овардејдәбин де тәбиәти ғыввон – овшуми, һәши, авәгуррә, авәву, офоти номи. Әмә зынејдәмон ки, ғәдимә албонә тобјон тосә хачпәрәстәти ғәбул карде бә Хыдо вотејдәбин Овшум ја Һәши, әмма есәтнә толышон, татон, гиләкон әҹдодон – озәријон тосә ислами ғәбул карде илаһи мәно дојдәбин бә тәбиәти ғыввон, бејәт вардејдәбин бәвон. Че толышон ијән гиләкон кали рәвојәтонәдә тосә есә че жәго бејәти мандәјон һестин. Ымон, еһтимолән, ғәдимә ироныдә ајинон ризонин.
            Грантовски һәмән еһтимол кардејдәбе ки, вилојәт Парсуә (Фарс) һәтто 6-нә әсрәдән – Әһәмәнијон довләт бә мијон бешеәдән, фарс ныбе, автохтонә мәншәјнбе, әмма вејнә одәмон ијо гәп жәјдәбин фарси зывонәдә. Парсуәдә быә топонимон тәсдығ кардејдән ыми. Әвон һичән фарси ијән һындә-авропә зывонәдә нин. Һалбуки бәвәдә һаким синиф ијән мәхлоғи вејни гәп жәјдәбе фарси зывонәдә. Асури, бабили ијән һајми елами тобјон дештә хоши ғәбул кардышоне фарси зывон, пегардин бә лурон, әмма че толышон әҹдодон- кадусијон фарси зывони мысылмонәти вахти ғәбул быконән, толыш мандин. Бы вахти, Грантовски нәзәро, ҹо зывони ғәбул кардә бынәјнә хәлғон ыштә заһири симошонән, маш-гузоронән, һәтто һаканә ыштә жијә зәминонышонән дәгиш карде. Әвон кучышон карде бә һамсијә рәјонон јаанки фарси зывони ијән фәрһәнги һаким быә тожә зәминон. Ироныжә тобјон сәфәрбәр кардә амили ғәзинә әв ыми виндејдәбе ки, әвон иҹо гырдә кардејдәбин тосә ироныжон быә әјомон бынәјнә тобјон, де ироныжон сәдә бе шәрти иттыфоғон ијән конфедерасијон тәшкил кардејдәбин, дәгиш кардејдәбин чәвон зывони, маш-гузорони ијән фәрһәнги. Охо сәвононәдә бәбе вотеј һич гылә факт ни чә бынәјнә тобјон бә ироныжә етник елементи певыло бе вәјнә мығовимәти, ғыјоми һәхәдә. Әве Грантовски ҹо-ҹо алимон нәзәрон тәһлил карде нәтиҹәдә, бә жыго гыләј нәтиҹә омејдә ки, ироныжә һынд-авропәвыжә тобјон бә Ирон миграсијә карде проблем тосә есә сәһе умутә быәни. Ҹо-ҹо алимон бы һәхәдә зиддијәтинә нәзәрон бә нав дојдән. Грантовски ғејд кардејдәбе ки, веј вахти ејни нәзәријә тәрәфдорон ја әлејһдорон ыштә тасыбонәдә око дојдән ејни сәвонон, әмма гырд ҹо ҹурә тәфсир кардејдән әвони. Һар һоләдә Грантовски фарси зывони певыло бе һәхәдә лингвистик мәлумотон әсос аргумент һисоб кардејдәбе чы мәсәлә һәлл кардеәдә.

 

Толышпресс ТВ : ТМВ_26_09_2016_Академик Грантовски һындә-авропәвыжон мәншә һәхәдә  
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|