ТОЛЫШОН ИJЭН УРУСОН - ТОЛЫШПРЕСС ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 25 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

ТОЛЫШОН ИЈӘН УРУСОН

 

            Чымы азизә быјон ијән һовон!

            Рук быбу ја јол, дынјоәдә һар гылә хәлғи гыләј нышонәш һесте ки, әв аиде бә хәлғон һәммәј. Ым әве ки, һар гылә хәлғ һежо нәвејдә боштә авлодон, ыштә рәғ-ришә. Һар гылә хәлғи дынјовиндемонәдә һестин бәвон незә хәлғон, һестин жәго хәлғон ки, әвон һамсијән быбон дејәнды, ныбонән, һәмон хәлғи хошыш омејдәни чәј. Әмма чы һар гылә хәлғи һестыше генетик незкијәти дештә һамсијон јаанки чәвонку веј дијәро жијә хәлғон. Мылхәс, хәлғи ја хошыш омејдә ҹо гыләј хәлғику, бәштә нез зынејдә әј, јаанки хошыш омејдәни чәј, бәштә нез зынејдәни әј. Чы мәсәлон вејни бандин бә генетикә, әвон һар гылә хәлғи тәһтәлшуурәдә ғојм-ғојми ныштән, һар шәроитәдән бегули кардедән ыштәни.

            Чымы азизон! Шымә јодәдәј ки, хәјли чыми бәнав гәпым жәбе бошмә толышон ијән тыркон һәхәдә. Вотәмбе ки, толышон бәштә нез зынејдәнин тыркон, дијә мәкәмон ки, и довләти тәркибәдә жијејдән дејәвон. Чыми мәно ыме ки, толыш һич вахти нез әзыни бәштә тырки! Һәмән ијо сыхан чәјку шедәни ки, тыркон чокин ја бевәҹ. Ым гырд ҹо мәсәләје. Чәмә де тыркон иҹонә жимони мәно ыме: әвон бы зәмин омә ружику бә дастпочән ки, мәһв быкән толышон, әмәнән бә һәрәкәтимон ки, нығо быдәмон ыштәни. Чәтин жыго гыләј шәроитәдә толыш нез бызны бәштә тырки, ым мымкун быә ко ни! 

            Чәмә хосә хәлғ! Аз ныштәбим Толышстони Милли телевизијә студијәд ыштә кабинетәдә, бә но-пегәтбим ыштән-бәштә чы мәсәлон һәхәдә. Чәмә сипириш омәј дәше бәчымы кабинет. Вотыме бәј ыштә кали нәзәрон. Вотем ки, нијәтым һесте, бы незони гәп быжәным бочәмә хәлғи чымон һәхәдә.

            Чымы сыхан манде чымы гәвәдә, сипириш ижән дәражијәј, чәј чәшон пегыләјн, аски-вискишон дој, бә и гәв вотыше бәмы: “Лејла, бочи ты пиједәни ки, гыләј јолә серијә бешемонон һәср быкәј бы мывзу? Охо бәчәмә хәлғи лозим быә мәсәлән һежо ыме! Охо әмә һежо пијәмоне умутәмон ым мәсәлон. Ты бы навони гәпы жәј толышон ијән тыркон һәхәдә. Лап чок! Бочи бәс пиједәни гәп быжәни чы толышон бә ҹо хәлғон мыносибәтон һәхәдә? Бочи гәп жәјдәниш бы мывзујон һәхәдә: “Толышон ијән урусон”, “Толышон ијән фарсон”, “Толышон ијән ермәнијон”, “Толышон ијән гырҹијон”, “Толышон ијән Деғыстони хәлғон”. Мылхәс толышон ијән чәмә һамсијон вәјнә мыносибәтон һәхәдә бочи гәп жәјы пиједәни? Чиче, бошты ыштәни мәрағин нин ым мывзујон?”

            Мамуле, - вотыме бәј, - ымон һәлбәттә мәрағинә мәсәлонин. Интаси аз тарседәм ки, зынәјым нырәсы бо ым мәсәлон һәммәј изоһ кардеро!

            Һич мәтарс, чымы азизә кинә, - ҹәвобыш дој сипириши. - Иминәниш әве ки, ты ағылмандиш, һәмән сәводиниш. Дыминәнишән ыме ки, бәс аз чичонәм ијо, әмә чичонәмон ијо? Аз есә гәп бәжем боты бы мәсәлон һәхәдә, тынән, зәһмәт быкәш, быросын чымы сыханон бәчәмә хәлғи. Бој жыго быкәмон, омә һафтә иминә ружи гәп быжәниш толышон ијән урусон һәхәдә. Вәомәдән гәп бәжәнеш мандә мывзујон һәхәдә!

            Әмә де урусон, - бинош карде бәштә сыхани Сипириши, - мәнсубимон бә иглә һындә-авропә хәлғон хыјзони. Сывој әмә, бы хыјзони аидин славјанон, германон, романи хәлғон, келтон, албанон, ермәнијон, јунанон ијән ҹо хәлғон. Әмма чәмә урусонку фәрғымон әве ки, әмә һәмән чы Ғафғази-Каспи региони бынәјнә хәлғон гыләјнимон. Һәмән ијо ни һич гылә зиддијәт. Әмә зынедәмон ки, чәмә региони кали бынәјнә хәлғон, мәсәлән, фарсон, ҹо ироныжон, ермәнијон һындә-авропә хәлғонин. Һәмә һындә-авропәвыжә хәлғон гәп жәјдән бәјәнды авлодә зывононәдә. Мадәм ки әмә гәп жәјдәмон толышон ијән урусон һәхәдә, бој нәзәр сәғандәмон, бунәмон авлодә сыханон һестин јәне чәмә зывононәдә?

            Быбахшән, Мамуле, јоләшәхәти кардедәм, нимәдә огәтедәм шымә сыхани, - интаси шымә зынедәшон ки, аз ыштән зывоншыносим, һәмән германистим. Чымы тарс ыме ки, шымә, мәвужи, сәһв нојдәшон ым парси. Толышә зывони ијән һәмә һындә-авропә зывонон луғәти тәркиб һәммәј авлоде бәјәнды, чумчыко чәвон һәммәј әҹдод ије. Әмма есә ә зывонон кали фәрғон дојдән бәјәнлы мығојисәдә. Бәмы жыго омедә ки, парси жыго быномон, һәнијән чок бәбе: толыши ијән уруси зывонәдә быә авлодә сыханон не, һәмаһәнгә сыханон пәјдо быкәмон. Ым һәнијән әјони сурәтәдә исбот бәка шымә нәзәри”.

            Һа бәшты ағыли һејран, чымы речинә кинә, -ҹәвобыш дој Сипириши, - рост вотедәш, бој пәјдо быкәмон се-чоглә жәго сыхан. Мадәм ки ты зывоншыносиш, зәһмәт быкәш, пәјдо быкә жәго сыханон”. 

            Ымһа, - бином карде мы бәштә сыхани, - урусон вотедән “жена”, әмә вотедәмон “жен”. Бә вишә мојнән вотедәмон “аләжен”. Чәмә мердон бәштә һәмро овардеәдә, бәј вотедән “женә”. “Жен” әсыл толышә сыхане. Чәјо, урусон “волк” вотедән бә нечи, әмә вотедәмон “вағ”. Мијонә толыши зывонәдә ым сыханышон вотә “варғ”. Росте, әмә есә “вағ” вотедәмон, әмма чәмә кали  топонимонәдә – тирәномонәдә мандә ә сыхан. Мәсәлән, Варғәдиз, ја Остороәдә быә “Вағәди”. “Варғәдизи” мәнон бывотом бошмә: “Варғ” – нечије, “диз” – ғәлә. Јәне, “Вағи ғәлә”.

Чымы тәклиф ыме ки, боән ефири бо мәкәмон де терминон. Чымы зынәјку, вәс кардедән ым сыханон”.

            Бы вырәдә Сипириш дамә бе, вотыше: “Чымы Балә, ејни вахтәдә һәм бә һындә-авропә дынјо, һәмән бә Ғафғази дынјо мәнсубәти бәчәмә марзәдә жијә хәлғи дојдә хысуси гыләј мәлаһәт! Әв һәнијән гәнҹин кардедә чәмә фәрһәнги, чәј фәфо, чәј дыләтони аләми. Пиједәме һәнијән кали чијон бывотым бәты. Русијәдә кали нопокә одәмон ҹурбәҹурә ном нојдән бә Ғафғази одәмон: “хачик” вотедән бә ермәнијон, “азик” вотедән бә озорбојҹоныжон. Шык бә Хыдо ки, есә һәни бәчәмә толышон әвон “азик” вотедәнин, әмә бешәмон чәвон рестәо. Есә урусон әмәни зынедән дечәмә ыштә номи, јәне бәнә толыши ғәзинә! Һәмән ијо мәсәлә бымәдә ни ки, азикон чокин ја бевәҹ, Мәсәлә бәвәдәј ки, әвон азик вотеәдә нәзәрәдә гәтедән тыркон. Әмә ки тырк нимон! Әмә ироныжә хәлғимон! Чоке ки, урусонән сәрәседән ыми! Һәмән, ты мыни чок сәрәс, Лејла , Әмерикәдә бә һар гылә сипијә одәми – англосакси, франсызи, фарси, ермәни ја толыши вотедән Ғафғазыж, јәне сипијә ирғи нымојәндә. Әве вотедәм ки, ғафғазыш бе бә һички вонә дојдәни ки, мәһв быкә әмәни! 

            Есән бој бунәмон урусон кин? Ым чы хәлғе? Сыфтә ыми бывотым ки, ҹо империјә хәлғонку урусон фәрғ бымәдәј ки, әвон мыстәмләкә гәтә хәлғ нин. Әвон ком зәмини быгәтон, де јолә сәха дојдән бә һәмон хәлғон ыштә һесты-быәјон. Әвон ыштә гәтым кардә зәминонәдә һич гылә хәлғышон мәһрум кардәни чәј етник зәминонку, фәрһәнгику ијән ҹо чијонку, әксинә ыштә фәрһәнгијән дојдән бәвон. Әксинә, әвон сохтедән бо һәмон хәлғон идорә тәсисотон ки, әвон ыштән идорә быкән ыштәни. Гыләј мисал бијәм боты: И һәзо нәвса нонзәминә сори әмә мәһз де урусон комәги сохтымоне боштә Мығони Сәвети республикә. Урусон мәлумә вахтику жиједәбин Мығонәдә, толыши гәп жәјдәбин, һурмәт кардедәбин бәчәмә хәлғи, бәчәј зывони, фәрһәнги, дини, мәзһәби, адәт-әнәнон, һар ҹурә комәг кардедәбин бәчәмә хәлғи, һич дышменәти кардедәныбин дејәмә! Әмма чокнә ки әвонышон тожније чыјо, тыркон емәјн омәјн бә дијон, ныштин чәвон кәонәдә, мырдолышон карде чәмә Мығон, мәһрумышон карде чәмә хәлғ һар чијку! Әлбәһол вотышоне ки, һичмәсә Мығон тырки зәмине! Һалбуки ә тыркон пеш чә урусон омәбин бы зәмин!

Һәлбәттә, әмә чок зынедәмон уруси һукмәти ијо кардә сәһвон. Мәсәлән, коммунистон вахтәдә әвон ијо сохтышоне песохтә Озорбојҹони республикә, Мијонә Асијәдә сохтышоне ҹурбәҹурә тыркә доыләтон ки, тарыхәдә һич вахти быәныбин әвон!

            Интаси деми дәгиш бедәни чымы бә урусон доә ғыјмәт! Урусон мыстәмләкәкор нин бәнә ингилисон, франсызон ғәзинә! Урусон дыложә хәлғин, әвон ыштә охонә тикән дој һозын бә одәми! Интаси вишә бе шәғол бедәни! Урусон дыләдән һестин кали нопокон ки, пијо сару дијә кардедән бә ҹо хәлғон! Әмма жәләвононку һич урусон ыштәнән хошышон омедәни! Хыдо бәзне, ком хәлғику гардән әвон, урус быән!

            Чәмә динон ҹо-ҹо быбонән, әмә веј хосјәтонәдә мандедәмон бә урусон јаанки әвон мандедән бәмә. Чәмә хәлғи вејни ҹәфәри шионин. Чок-чоки фик быдош, шиәти веј незе бә православәти”.

            Бы вырәдә аз огәтем нызнәј ыштә, дамә бим: “Маму, охо ым мымкун ныбыә које! Ымон ҹо-ҹо динонинхо!

            Сипириш дамә бе: “Чымы Балә, аз вотедәниме, шиәти де православәти иглә дине! Не һәлбәттә! Чымы вотәј әве ки, веј охшәрә ҹәһәтон һестин чы дыглә хәлғи менталитетәдә. Мәсәлән, бә мығәддәсон пәрәстиши пегәтәмон. Урусонән бәнә бәмә пәрәстиш кардедән бә мығәддәсә одәмон ијән тыбон. Әве аз вотедәм ки, урусон дустин дејәмә, чәмә мыттәфиғин чәмә бардә озоди ҹангәдә! Русијә ијән Ирон дыглә сивилизасијә ғутбе ки, ды тәрәфо егырд гәтәшоне толышон, чәвон һар дыјнәнән дустин ијән мыттәфиғин де толышон! Ыми һич јодо бемәкә!

            Чымы азизон! Ижән огәтем нызнәј ыштән, дамә бим: “мамуле, шымә һежо гәп жәјдәшон Русијәку, урусонку. Бәс әмә кимон бо урусон?

            Сипириши бығәсырәјыш карде, чәјо вотыше: “Әмә де урусон мығојисәдә камијә хәлғ быбомонән, чәмә бо урусон әһмијәт һич кам ни чәвон боәмә быә әһмијәтисә! Ты чок фик быдош, бәвәдә бәзнеш ки, есә әмә чы урусон ән јолә мыттәфиғимон Һајми Ғафғазәдә! Әмә пардимон чы урусон ијән мысылмони дынјо, Ирони мијонәдә. Тикәјән дырыст бывотомон, чәмә кобәсони толышон чы Русијә гыләј зәррән мысылмонон дыләдә. Һежо ым вәс кардедә ки, тыркон ныпијошоне әмә! Әвон һәммәјсә чок зынедән ыми, әве һежо бә дастпочән ки, быжәнын чәмә де урусон арә!

            Чымы азизгирамијон! Бы вырәдә Сипириши сәш карде ыштә сыхан, чәјо вотыше бомы ыштә јолә дуст, чәмә хәлғи јолә шаир Әли Насири ым сыханон:

Әмә жимон кардедәмон чы дыјо ијән бандон мијонәдә,

Бандон чәмә пыән, дыјоән чәмә моә.

Чәмә һәмә рујон бандо омедән, емедән бә дыјо.

 

Әвон доштедән чәмә зәмини.

Әмә пероснедәмон бырз.

Чәмә пыә дојдә бәмә живо,

Моән дојдә мој.

Әмә пыло һардедәмон дејәвон.

Чәмә рәғ-ришә Ироне,

Чәмә кәллә ијән чәмә орзујон  бандин бә Русијә,

Әв һәнијән барз бәка әмәни, әзәмәтин бәка әмәни!

 

            Чымы хосә быјон ијән һовон, виндедәшон, чы әҹәб вотедә чәмә јолә шаир?!

Быжијы чәмә хосә толышә хәлғ!

            Быжијы сәбәсожә Толышстон!

Быжијы Толышстони Милли телевизијә! 

 Толышпресс ТВ :  ТМВ_26_09_2016_ТОЛЫШОН ИЈӘН УРУСОН

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|