“КОРОFЛУ” ДАСТОНИ МЭНШЭ : Толышпресс ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 19 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

“КОРОҒЛУ” ДАСТОНИ МӘНШӘ

ТМВ_16_09_2016_

            Ым чы Мијонә Асијә ијән Ғафғази хәлғон бо XVII әсри мијони ғәти сә кардә быә фолклори абидәје. Әдәбијотшыносон жыго һисоб кардедән ки, чы епик абидә сеглә әсос фәрзијә ғејд бәбе кардеј: 1) Ғәрби – Озорбојҹони, Гырҹистони, Ермәнистони ијән Тыркијә фәрзијә; 2) Шәрғи (мијнә Асијә), јәне тыркмәнон, узбәкон ијән казахон; 3) тоҹикон фәрзијә – ГурГурли. Тыркон зывонәдә “Короғлу” сыхани мәно “Кујә мерди зоәје”.   Һаканә чы сыхани ҹо изоһонән раст омејдән бәмә. Кали кәсон вотејдән, чәј мәно ыме: “ғәбо бешәкәс”. Һичмәсә, чәј моә әғылбәболо беәдә, дәкандәшоне әв, һежо бы вахтијән чәј зоә бә дынјо омә. Озорбојҹони ијән чы Тыркијә фәрзијә иддо кардејдән ки, золымә Һәсән хани бекардәше чы Ровшәни пыә чәшон, чумчыко әј тәклифыш кардәбе бә хани дыглә бефәрә асп. Пыә дештә зоә бә ғәрор омәјн бывитын бә банд, ыштә хысуси быстәнын золымә ханику. Короғлу боштә вырәш выжније Чәнлибеләдә, һар вырәо бечизә ијән косибә одәмон еһуријәјн омәјн чәј тоно. Чы Короғлу дастә дәманде бо һыҹум карде бә әрбобә ханон ијән бәгон, кисибыш карде чәвон әмлок, аспон, мол-мәлә, Короғлу пебахшынише ымон һәммәј бә косибә дијовыжон. Чы ингилисон Робин Гуд дастонәдә быә сужет окшо бә чәши гынејдә ијо.
            Детобә ХХ әсри сыфтә Ғафғазәдә – һәм Гырҹистонәдә, һәмән Ермәнистонәдә дијәроә дијон ҹәмат тәсдығ кардејдәбин ки, Короғлу жијә мәһз чәвон зәминонәдә, һәмән ҹәми 100 ја 200 сор чыми бәнав.
Принсипи етиборән, мијонә әсронәдә хәлғи хысуси сә жыго ғәһрәмонон һәхәдә фолклор әсәрон веј певыло быәбин. Бә “хәјмандә ғолдури” һәхәдә әфсонон рә-рә раст бејдә оме фолклорәдә. Ермәни  ијән гырҹи фәрзијәдә ифодә кардә быә деталон ијән һодисон ујғун омејдән бә Иминә Шаһ Әбоси зәмонә. Ејни сыханон бәбе воте ләзги ијән авари шифоһи фәрзијон һәхәдән. Алимон жыго фикир кардејдән ки, фарси, казахи ијән тыркмәни фәрзијон (һаказә әрби фәрзијә) хәјли пешы, јәне  XIX әсри мијонәдә бешән бә мәјдон. Гырҹи ијән ермәни фәрзијәдә Короғлу ашығе, һәмән косибон ијән бечизон һәваркәше, әв әрбобә ханон, умумән феодалон дышмене. Тыркмәнистони алим Карријеви тәдғығотон нишо дошоне ки, Короғлу номи жијәдә нијо бејдә XVII әсрәдә ја Һајми Ғафғазәдә, јаанки Арази дырози быә Сијкујәдә јаан Гилонәдә, Дејләмәдә јаанки Толышәдә бә Сәфәвијон вәјнә рост быә ғыјоми јоли ғәзинә гыләј реал тарыхи шәхсијәт.  Мәрағине ки, XVI охој - XVII әсри сыфтәдә Ермәнистони тарыхи зәминонәдә, јәне Әрзрумикуш гәтә детобә Аштараки ијән гол Вани гырдо-кәнонәдә че ҹәлолијон чандә гылә усјонон быән. Ым чы дијовыжон бә феодалон дојәнә зылми, бумијә дыждә феодалон һајбоштәнәти, бәчәвон кардә кисиби, сојә рәијәтон гырд мыфлис бе вәјнә быә сосиал һәрәкотонбин.

            Ҹәлалијон 30 сорисә веј вахтәдә Мијонзәминон дыјокуш гәтә детобә Каспи дыјо мијонәдә быә зәминонәдә һәмәкәсышон бә тарс-ларз дәноәбе. Шаһ Әбоси чәвон јолыш бә зывон гәте зынәј, әв оваште бәчәј тәрәф, пешы доше әв кыште. Әмма чы ҹәлалијон һәрәкоти оҹымош омә вахтонәдә мәһз чы Тыркијә де Ирони бардә ҹангон марзонәдә – гол Ванику шәрғәдә, Сијкујәдә, Гилонәдә, Толышәдә, Мазәндәронәдә чандә гылә сәрдастон, атаманон бешин бә мәјдон, гырдә кардышоне бәштә сә јолә дастон.  Короғлујән жәләвонон гыләјни әзни бе. Һәмән бә нәзә сәј лозиме ки, чы ғыјомон рост кардәкәсон миллијәти мәлум карде мымкун ни. Әмма веј вахти әвон тыркә рәијәтон бејдәбин. Мәрағине ки, ермәни тарыхнывышт Аракел Даврижеси, Иоһан Сареси, Захаријә Канакерси хәбә дојдән ки, чы ҹәлалијон усјононәдә чы Аштараки, Карби, Канакери ијән ҹо вилојәтон ермәнијонән фәол иштирок кардејдәбин. Сәбин, Аракел Даврижеси һәтто че ҹәлалијон јолон гыләјни номијән нывыштејдә – Короғлу. Тыркмәнон фәрзијәдә вотејдән ки, Короғлу реал тарыхи шәхсијәте, чәј әсыл гыләј ғәдимә кубарә хани нәслобе, һәмән чәј кардә коон һәммәј бандин бә Ғафғази, бә I Шаһ Әбоси сәсәон вахти. Әв һәмән ыштә әсәронәдә нывыштејдәбе ки, иминә кәрә бә Короғлу номи раст омејдәмон чы Аракел Даврижеси әсәрәдә чы ҹәлалијон усјони һәхәдә нывыштеәдә. Ыми әсосыш доә бә Каррыјеви ки, иддо быкә ки, Короғлу реал тарыхи шәхсијәте, әмма чандә гылә дасори бәпештә бә мијон бешә әфсонон ијән шифоһи һикојотон бә иглә Короғлу ном нывыштә быән. Короғлу ијән чәј ғолдурә дастә һәхәдә XVII әсри сәјоһәткор Овлија Чәләбијән мәлумотыш доә. Әмма че Короғлу ғәһрәмонәти һәхәдә ашығә маһнејон дастони формәдә пеғандә быән, Каррыјев жыго һисоб кардејдә, XVIII әсри мијонәдә. Хәлғи фантазијә поетик дастоныш бә мијон бекардә чы дујәвожә һәваркәши һәхәдә, бәчәј номыш нывыштә чандә гылә ғәдимә әфсонә ијән рәвојәт.

            Короғлу һәхәдә узбеки вариантәдә әвышон тәсвир кардә әфсонәви шәхсијәти ғәзинә. Бы версијәдә веј дығғәт дојдән бә ешғи мәҹарон ијән бә посибонә руфон. Әмма тоҹикон вариантәдә Короғлу (Труроғли) нишо дојдән бәнә барзә бандон сәдә быә ғәлә Чамбул-Шамбули султани ғәзинә. Әв ҹанг кардејдә де дивон ијән золымә пәһливонон не,  чәј мәмләкәти кисиб кардә реал ханон. Тоҹикон версијәдә ғәлә Чамбул огардејдә бә “ғызылә гыјә  - ым бәштәмәхсус гыләј шәрғи утопијә нышонәје. Ым “утопикә гыјә” һестыше әһлихыбирә һыкмдорон, бахтәвәрә ијән хәшәҹонә сәбәсоон, әјо һар вырәдә бәробәрәтије, быјәтије, ҹо-ҹо хәлғон дустәтије, одәмон мыбоф жијејдән, ҹинојәткорәти ни, одәмон һәммәј шинәләвзијән сырәдијәнин. Тургули сохтә бы шәһрәдә рыкноә одәмон жије зынејдәнин, ыштән тәрг кардејдән әј. Бә һәмә одәмон һурмәт нојдән әјо бәчәвон зәһмәти ијән пешә хото – сәнәткоән, шаирән, тоҹирән, нечијәвонән һурмәтышон һесте. Әғылонән әјо һәммәј речин ијән ағылмандин.

            Гырҹијон версијәдә Короғлу кисиб кардејдә әрбобон, чәвон тәнхо бахш кардејдә бә косибон. Тбилиси тоно быә шәһр Коҹоријәдә чәврәј ҹәмат есән нишо дојдә бә ғәлә хәроботон. Короғлу бы ғәләдә нијо бејдәјбән ыштә дышменонку, чәј дастәдән ҹанг кардејдәнбән тыркон, гырҹијон, фарсон, кырдон ијән деғыстоныжон бә беәдоләтинә һыкмдорон вәјнә. Сывој ыми, Гырҹистонәдә де Короғлу номи ангыл һесте һәнијән дыглә ғәлә – гол Пәрвони тоно ғәлә Абули ијән  Гардабани тоно че Короғлу ғәлә бынәчә. Кали мыәллифон һисоб кардејдән ки, че гырҹијон дастон “Арсени һәхәдә әфсонә” ијән дастон “Амираниани” ијән Короғлу дастони арәдә хәјли охшәрәти һесте.

            Ермәни алимон жыго һисоб кардејдән ки, тыркмәнон версијәдә быә Короғлу ијән че ермәнијон чар Рукә Мгери һәхәдә быә дастонон арәдә чандә паралелон һестин. Әјоән, ијоән Короғлу ыштә умри охојәдә окыријејдә бә барзә банди сәдә быә коч, әјо мардедә.

            Алимон һисоб кардејдән ки, Короғлу ҹо-ҹо ғәһрәмонон умуми образе. Че Әмерикәә шәрғшынос Ҹејмс Рассел һисоб кардејдә ки, Короғлу дастони рәғ-ришә Ермәнистонәдә ијән ермәни мәдәнијәтәдәј. Дијә мәкәмон ки, дастони бәмә рәсә версијонәдә номон һәммәј мысылмонә номонин, чы дастони фарси, кырди, ермәни зывонәдә быә вејнә версијон имкон дојдән бәмә, бывотәмон ки, чы дастони де ым хәлғон әдәбијоти нығылә әлоғәш һесте. Ҹејмс Рассели че Әмерикә архивонәдә ошкош кардә чы дастони ермәни зывонәдә быә дастинывыштәјон ки, әвонән аидин бә XVII әсри.

            XVII әсрәдә жијә ҹигәмандә ијән сырәдијәнә ғолдур, косибон һәваркәш Робин Гуди образ бо веј хәлғон әдәби јоти сәҹијјәвије.  Рассел һисоб кардејдә ки, ым дастон бо Ғафғәзи хәлғон умуми әдәби әсәре. Әмма чәвон мыносибәтонәдә быә сијоси рыж анә јоле ки, һички бәштә ағылән вардејдәни чә һәлғон һәммәј умуми гыләј дастони бе. Кали Авропә алимон бәј мандә сужети виндејдән Балканәдә жијә албанон, румынон, Нарти дастонәдә, охшәрәти виндејдән јунани әсатиронәдә, һәтто “кочәдә ғәһрәмоныш зандә моә һәхәдә” быә Скифон дастонәдә. Аварон ијән лаконку рәвојәт һесте ки,

Хыдо Авдали бекардыше мардә жени ғәбо моәку быә кујә зоә. Жәго сужетон раст омејдән бәмә валлијәвыжон Ллју лау Гифеси ијән чәј жен Блодуеди ҹәзо доә Хыдо Уелси ијән чәвон марде ијән бәјжи бе тарыхәдә. Нәтиҹәдә ыми бәзнемон воте ки, моә марде вахти бә дынјо омә ғәһрәмони ијән чәј бә хәлғи ғәһрәмон огарде сужет дынјо әдәбијотәдә хәјли певыло быә, бәј ҹо-ҹо хәлғонку раст оме бејдә. Әве, барзә бандонәдә дастнырәсә выронәдә әдаләти сәлтәнәти сохтә игләлијә Авропә ғәһрәмони архетипи мывҹудәти һәхәдә гәп жәј бәбе.

 

Толышпресс ТВ:  ТМВ_16_09_2016_“КОРОҒЛУ” ДАСТОНИ МӘНШӘ_

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|