ТЫРКЭ ЗЫВОНОН АЛТАJ ФЭРЗИJЭ : ТОЛЫШПРЕСС ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 17 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 
 

ТЫРКӘ ЗЫВОНОН АЛТАЈ ФӘРЗИЈӘ

ТМВ_12_09_2016_

            XIX әсри охој-охојку жыгошә тыркә зывонон Алтај-Урал фәрзијә мывҹуде. Чәј сохтәкәсон Бетлинг, Винклер ијән Доннер жыго һисоб кардејдәбин ки, фини-угори (маҹәри) зывонон веј незин бә Алтај-тыркә зывонон, әвони бә иглә зывонә хыјзонән аид бәбе кардеј, иврәдә әбвон бәбе вотеј Урали-Алтај авлодә зывонон хыјзонә. Интаси ХХ әсрәдә вејнә зывоншыносон тәнғыд кардышоне ым фәрзијә, бәчәј вәјнә ношоне умумтыркә Алтајә зывонон хыјзонә, тәкзиб кардышоне чәј бә Фини-угори зывонә хыјзонә авлодәти. Бы вахти чәмә сыфтәдә вотә фәрзијә тәрәфдорә кали зывоншыносон тыркә зывонон овҹи вәсәј һунон бә Ғәрб миграсијә кардә вахтику бино бе иддо кардејдәбин. Һәрчәнд ки, һунон протомонғолә тобјә бе-бе ғәдимә тыркә зывони гуја око дој һәхәдә фәрзијә детобә есә елмәдә ғәбул быәни камил тәсдығ быә фәрзијә ғәзинә. Чандә гылә тыркологон, чәвон дыләдә де Кызласови ијән Дефтери бе шәрти, һисоб кардејдән ки, һунон тыркәзывонин бе һәхәдә фәрзијә ыштә тәсдығи пәјдо кардејдәни тарыхи фактон әсосәдә. Гирәм һунон һәрәкәтышон кардәбу бә Ғәрб иминә әсри 40-нә соронәдә, һәмән бә вахти гәпышон жә протомонғоли зывононәдә, пешы-пешыни, јәне 3-нә әсрәдә Казахстонәдә ијән Мијонә Асијәдә, мәвужи, чә вырон ҹәмати тәсири жијәдә, тыркон тәсири һисс бејдә кардеј бә һунон зывони, әмма ым әсос дојдәни ки, һуни зывони лап сыфтәку аид быкәмон бә тыркә зывонон. Кызласов жыго иддо кардејдәбе ки, һуни зывони нише һич гылә авлодәти де тыркә  зывонон һич гыләјни, бәмә мәлуме әнҹәх пешы-пешыни (VI-XII әсронәдә) бә һуни зывон оваштә кали тыркә сыханон, һәмән бы вахти һунон анә зәиф быәбин ки, һырдә пытыпоә ләпәкон шикиләдә певыло быәбин бә Асијә ијән Авропә ҹо-ҹо зәминон. Ымружнә ружи зывоншыносон мығојисәјнә-тарыхи (јаанки тарыхи) зывоншыносәти ә вәслә Алтај нәзәријә ғәзинә ғәбул кардејдән ки, әв тәсдығ кардејдә Јакутијәку детобә Тыркијә певыло быә тыркә зывонон ијәти. Әмма чыми мәно ым ни ки, һәмон хәлғон етносијоси ҹәһәто иглә хәлғин. Ијәндыку һәзо-һәзо километрә дијәро жијә ым хәлғон око дојдән ым зывонон. Һәм генетик, һәм ирғи, һәмән антроположи ҹәһәто ым хәлғон һич незән омејдәнин бә ијәнды. Мығојисә быкән, мәсәлән, јакутон ијән тыркон, узбекон ијәән чувашон, Казани татарон ијән ҹо тыркәзывонә хәлғон. Г. Дерфер чандә сорон тәдғығотон нәтиҹәдә гырд бәрмалә бәјон кардыше ки, зывони материали әсосәдә бә һунон зывони әбыни вотеј тыркә зывон јаанки бә тыркә зывони незә зывон. Ым һәлә коврәше, алмани алими тәдғығотон нишо дојдән ки, һуни зывони быәшни һич аидијот бә Алтај хыјзонә ҹо (фини-угори) зывонон. Чәј нәзәрәдә, һунон аидин бә протомонғолә хәлғон. “Алтај зывонә хыјзонә” һәхәдә быми мандә мовғе гәтејдән һәмән С.Г. Клјашторныј, А.В. Дыбо ијән Ј.В. Норманскајә.   А.В. Дыбо жыго һисоб кардејдә ки, Чини, тохари, фарси, ғәдимә Харәзми ијән ҹо һамсијә зывонон јолә тәсирышон быә бә тыркә зывонон. Ыштә әсәронәдә әв нымунә вардејдә ә сыханон, ғулоғон ијән ҹо зывоншыносә хысусијәтон ки, әвон оваштән бә тыркә зывонон һамсијә зывононо. Тыркә зывонон умуте саһәдә јолә мытәхәссис С.Г. Клјашторны бә жыго гыләј сәкыштә омејдә ки, тарыхи фактон имкон дојдән бывотәмон ки, тыркә тобјон ијән зывонон миграсијәшон кардә ғәрби сәмтәдә, јәне Алтајо бә Казакстон, чәјоән бә Ирон, Һајми Ғафғаз ијән Гәдә Асијә. Әв жыго һисоб кардејдә ки, миграсијә просесәдә тыркә зывонон ассимилјасијә быән, пегәтәшоне бәштә вејнә угро-финә зывонон ијән тобјон, Ирони хәлғон ијән Мијонә Асијәдә, Чыионурали зәминонәдә, Һајми Сибирәдә жијә тобјон ијән чәвон зывонон, Кобәсони Ғафғазәдә жијә адыгон ијән ғәрәчајыжон зывон. Әв бовәманде ки, есәтнә тыркә хәлғон Һајми Ғафғазәдә ијән Озорбојҹонәдә “ыштә етник зәминон марзику кәноәдә”, ыштә гәтым кардә Ироныжә бынәјнә хәлғон зәминонәдә жијејдән.

            Бы нәзәри әкс бешәкәсон жыго һисоб кардејдән ки, һајми урусә зәминонәдә, Волғәдырози, Урали руј һовзәдә жијә скифон ијән сарматон тырки зывонәдә гәпышон жәни, һәмән бә тырки фәрһәнги аид нин. Демијән жыго, бә Тыркијә ијән Озорбојҹони алимон ејнән омејдәни ки, че дынјо тарых ијән зывоншыносәти елмон веј вахте ғәбул кардәшоне ки, скифон ијән сарматон Ирони хәлғ быән. Әмма че Тыркијә ијән Озорбојҹони алимон иддо кардејдән ки, һичмәсә чәвон вотәјон тарых елмәдә охон сыханин, Алтај нәзәријә есә бој мане бејдә бәвон, әве әвон ғәлп елон кардејдән әј. С.Г. Клјашторны һәмән нывыштејдә ки, Гәдә Асијәкуш гәтә тобә Мијонә Асијә ијән Алтај гешә зәминонәдә певыло быә тыркон зывонә авлодәти әсос дојдәни ки, воһид гыләј хәлғи һәхәдә гәп быжәнәмон. Тарыхәдә һич вахти быәни ғејри-мыәјјәнә фарси термин “турани” сијоси чарчивәдә мывҹуд быә воһид гыләј тыркә етнос, мәвужи, ым термин әһотә кардејдә Мијонә Асијәдә ијән Һајми Сибири даштонәдә жијә ироныжә хәлғон. Һәтто есәтән тырки зывонәдә гәп жә хәлғон арәдән менталә, антроположи ијән мәдәни фәрғон һестин. Ым сыханонжәгоән аидин бә јакутон ијән кетон, Сибири самодијон ијән казахон, Мијонә Асијәдә де узбекон ијән тыркмәнон, чәвон дыләдә бәјәнды незин че Анадоли ијән Озорбојҹони тыркон. Охонә дыглә хәлғи ыштә сијоси мығәддәротыш һәни тәјин кардә, ыштә довләтышон сохтә ҹо хәлғон зәминонәдә – тыркон гәтәшоне Бизанси ијән ермәнијон зәминон, Озорбојҹони тырокнән чы албанон, ләзгијон, ширвонон, толышон зәминон.

            Алтајә зывонә хыјзонә мәншә һәхәдә бы фәрзијә етироз кардәкәсон иддо кардејдән ки, ыштә жијә һәмә зәминонәдә тыркон чәвон бынәјнә хәлғин, бә дастпочән сыбут быкән ки, һичмәсә тыркон есә чәмә Русијә вотә зәминонәдә жијән, XV әсрәдә “Ғызылә Ордә” выло бе бәпештә урусон мыстәмләкәшон карде ым хәлғон, ассимилјасијәшон карде Волғәку детобә Ашишә океани зәминонәдә жијә чандә гылә тыркә хәлғон. Һәмән монғолә довләт Ғызылә Ордә әвон автоматик елон кардедән тыркә довләт. Кимеронкуш гәтә детобә монғолон, “Јолә даштәдә” жијә һар гылә кучәријә хәлғи автоматик тырк елон кардә ым алимон даст кәшејдәнин ыштә иддоку.

            Скифон ијән сарматон ироныжә хәлғ бе һәхәдә есә елмәдә гырд тәсдығ быә мәсәлә әвон гырд бә һәшә жәјдән. Һәмән истинод кардејдән бә кали бәрмалә мәишәти фактон. Чәвон нәзәрәдә вејәсринә тарыхи просес и ләзи дыләдә жыбызын дәвардә. Һәғиғәтән тыркон и ләзи дыләдә нәзнин сәваштын Алтај-Монғоли зәминоно, мәһв быкән чандә гылә нәһәнгә хәлғи!   Ым просес и һәзо ним сори дыләдә шә. Тыркон номышон иминә кәрә гәтә  чәмә әсри VI әсри Чини дастинывыштәјонәдә, XI әсрәдә дејәвон таныш быән Мијонә Асијәдә ијән Иронәдә, XVII әсрику бәпештә есә бој әвон певыло быән бә Суријә, Һајми Ғафғази ијән Шәрғи Анадоли зәминон. Тәбби ки, тыркә зывонон тарыхи перспективәдә озавзијән, әмма чәвон де Ирони зывонон (Хорасони, харәзми, Согди, тохари, дари, фарси, толыши (азәри), гиләки, мазәндәрони) зывонон контактонән әбыни бә һәшә жәј. Тыркә зывонон Алтај хыјзонә огәтәше ыштә елми әһмијәт, әј бә һәшә жәј әбыни че кали тыркон вотә иддон әсосәдә. Әмма һәм Гәдә Асијәдә ијән Иронәдә, Һајми Ғафғазәдә певыло быә тыркә зывон ијән жијә тыркә тобјон че Асијә нығылә вилојәтонку омән. Әве чәвон һичмәсә бы зәминонәдә бынәјнә хәлғ бе иддо кардеј елми ҹәһәто һич әсосыш ни, ым гыләј сијоси сифорише. Авропә ијән дынјо шәрғшыносәти елмәдә “тыркә зывонон Алтај хыјзонә” һәхәдә фәрзијә детобә есә ғыввәдәј.

 

Толышпресс ТВ: ТМВ_12_09_2016_ТЫРКӘ ЗЫВОНОН АЛТАЈ ФӘРЗИЈӘ

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|