НИЗАМ ЭЛ-МЫЛК ИРОНИ СИJОСИ ФИКИРИ ДАhИJЕ : Толышпресс ТВ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 19 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 
 

НИЗАМ ӘЛ-МЫЛК ИРОНИ СИЈОСИ ФИКИРИ ДАҺИЈЕ

ТМВ_02_09_2016


            Әрәби ијән фарси сәвонон мәлумот дојдән ки, веј вахти де Низам әл-Мылк (“хонәдони сәбәро карде”) ләғәби мәшһур быә Әбу Әли әл-Һәсән ибн Исағ әт-Туси моәку быә 1018-нә сори Хорасони шәһр Туси палијо быә ди Радконәдә. Бә вахти Хорасон Ғәзнәвијон довләти тәркибәдәбе. Чәј моә бә рәһмәт ше. Корпә Әбу Әлиш јол карде чәј мијонбобә зәминсојбә пыә.  Әј пијејдәшбе ки, Әбу Әли чок бызны фарси зывони. Бә әғыли омутышоне ријозијот ијән әдәбијот, поезијә ијән астрономијә, Ғырон ијән һәдисон. Һәлә нуперәс беәдә, Низам әл-Мылки һандәшбе тарыхи ијән һуғуғшыносәти, Сасанијон, сәманијон, буијон ијән Ғәзнәвијон довләти идорә системи һәхәдә чандә гылә дастинывыштәјон. Ыштә ым зынәјон һәммәјыш әј пешы око дој довләти апарәти бә фајә роснејәдә ијән де зумандә султани – подшо сәдә бе шәрти мәркәзи довләти нәзәријә һозы кардејәдә. “Јолә сәлҹугон” довләтәдә (1038-1092) чәмә ијо вотәјон һар гыләј воҹибәти ијән бә Низам әл-Мылки нәзәрон тәләбот деәј изоһ бејдәбе ки, XI әсри 30-нә соронәдә кучәријә оғузон Сәлҹугон довләт бә дәрһәл оме бино кардејдә. Че Ғәзнәвијон молјәтән фарс быә довләт че кучәријон тәсири нәтиҹәдә выртивыло бе, оғузә тобјон һуррәҹышон карде бә Хорасон, тикәј бәпештән гәтышоне һәмә Ирон. Сәлҹугон јолјәти кардејдәбин бә оғузә тобјон бы гәтымкорә ијән миграсијә һәрәкәти. Ым тобјон ҹанг зынејдәбин карде, әмма ыштә гәтә зәминон идорә кардеәдә чәтини кәшејдәбин. Чумчыко чәвон довләткорәти әнәнонышон ныбе. Әве әвон, бәнә VII әсри әрәбон, Ирони задәгонон, мәмурон ијән һәрбкоронышон ҹәлб карде бә довләти идорә ко. Низам әл-Мылк ыштән 1040-нә сорику Хорасони һакими идорә апарәти коәкәбе, әмма һәмон сори Дондонәконәдә Ғәзнәвијон мәғлуб бе бәпештә, мәвужи, сәлҹугон перспективоныш винде, әве бә ғәрор омәј ки, ко быкә бәвон. 1059-нә сори әв Хорасони һакими, султан Тоғрул бәги быјә, номдорә сәркәрдә Чағры бәги сәрајәдә вәзирбе. Жыго рәвојәт кардејдән ки, Чағры бәги вәсјәтыш кардәбе бәштә зоә Алп Арслани мышовири ијән вәзири ғәзинә. Әмма детобә бы вахти, чо сори дыләдә Низам әл-Мылк Чағри бәги әл-Истиф диванәдә дојәнә идорә јолбе. Че Әмерикә алим Карла Клауснер жыго һисоб кардејдәбе ки, Низам әл-Мылк чандә сорон ко карде бәпештә бы идорәдә, дивани јол – мустауфи бе. 1063-нә сори султан Тоғрул марде. Чәј ыштә әғылоныш ныбе. Әве чәј быјәзо Алп Арсланышон султан елон карде Хорасонәдә. Әј һыҹумыш карде бә Сәлҹугон појтахт шәһр Реј. Бә ҹывонә султани чочин омејдәбе ки, бочи оғузә тобјон вејни јолон пијејдәшонныбе әв султан быбу, әве ғыјомышон рост карде бәчәј вәјнә. Низам әл-Мылк ашиш кардејдәбе султани ки, “ғәләми әһл” (уләма) ышты тәрәфдоре, әве ым воҹибе бәсә ышты дышменон ләшғәри мығдорисә. Султани гылә-гылә мәғлуб кардыше ыштә дышменон, и манги бәпештә ғојм-ғојми ныште ыштә тахтәдә. 1072-нә сори Алп Арсланышон кыште Мијонә Асијәдә быә ғәлә сәпе ҹанг шеәдә, чәј 18 синәдә зоә Мәлык шаһ беше бә тахт. Ибн әл-Әсир нывыштејдә ки, әв бә тахт бешеәдә, вотыше: “Ты чымы пыә әвәзиш, әве етибо кардејдәм бәты довләти һәмә коон”. Жыгонә, тәғрибән си сор Низам әл-Мылк дыглә ҹо-ҹо султани вахтәдә “јолә вәзир” бе, әјән довләти идорә аһәнгдорә мәркәзијәәтыш ғојм карде. Низам әл-Мылки јолә һурмәтыш һестбе бә “ғәләми әһли”, бә алимон ијән зынәјон, һәтто ә одәмон ки, әвон тәнғыд кардејдәбин әј ијән нишо дојдәбин чәј нырәсәјон. Ибн әл-Әсир нывыштејдә ки, әв һежо сәпо әштејдәбе һәм јолә алимон Әл Ҹувејни ијән әл-Кушәјри, һәмән чәјку һежо норози быә, әј тәнғыд кардә суфи шејх әл-Фәрмади бә дыләтон дәшеәдә. Чәјку парсеәдә ки, бочи бы одәмон һәммәј и ҹур һурмәт кардејдә, Низам әл-Мылки гуја жыго вотәшбе: “Ым дыкәс мыни мәдһ кардејдә, әве бәмы хош омејдә, әмма әл-Фәрмади  һежо дымжон дојдә бәмы, һәмән чымы нырәсәјон нишо дојдә. Ым мыни мәҹбур кардејдә ки, но-пегәт быкәм, ыштә нырәсәјон мијоно пегәтым”. Чандә гылә кыртә рәвојәтон мандән ки, Низам әл-Мылк чокнә ебејдәбе бә сојә рәијәти Тәбәристонәдә ијән Гилонәдә, Хорасонәдә ијән Исфаһонәдә. Әв боштә тәһғир нәзни пијәчынон ијән дәвушон ыштә тоно нышанде. Рәшидәддин (XIV әср) хәбә дојдә ки, ружон ружони әј хаһишыш карде гыләј әмирику ки, әв дијәро бынышты чәјку, ыштә тонош нышанде гыләј бекәшә косиб. Низам әл-Мылк жыго һисоб кардејдәбе ки, мыдрикә подшо бәпе бәнә Сасанијон һәмә хәлғон ијән тобјон нымојондон пегәты бә ләшғәр, һар гылә тобјәоән и кәс әмонәт огәты сәрајәдә ыштә тоно ки, ә одәмон бәфоманд быбун. Әв султан Алп Арслани ијән Мәлык шаһи бә һәвәс вардејдәбе ки, әвон фәол быбун ыштә хариҹи сијосәтәдә. 1068-1071-нә соронәдә де Бизанси выртивыло бе сә быә ҹанги, Мәлык шаһи бә Сәмәрғәнд , Һерат, Ғәндәһор ијән Киликијә сәфон дечәј номи ангыл кардејдән. Ыштә “Сијосәтномә” номәдә китобәдә әв нывыштејдә ки, ғајдә-ғануни тәмин кардејро, һәмән Гырҹистони, Ермәнистони, Ширвони, Суријә ијән Фәләстини, Хорасони, Дејләми ијән Гилони, Ғашғәри ијән Ираги, Мавәруннәһри (Мијонә Асијә) ијән Гәдә Асијә ыштә табејәтијәдә огәтејро ләшғәри һисоби 400 һәзо кардеј лозиме, һәмән гәрәке ки, ә мәмләкәтон һәммәј әмонәт бывғандын бә султани сәрај. Әв орзувони бардејдәбе ки, султан быгәты Һындистони ијән Чини, Мисири ијән Ефиопијә. Әмма чәј дынјо әғәти һәхәдә ым орзујон чәј дыләдә мандин. Низам әл-Мылк жыго һисоб кардејдәбе ки, подшо әһлихыбирә быәнине, гирәм әв беәдоләт быбо бәштә рәијәтон мыносибәтәдә, Хыдо нибәбахше бәј ыми. Әв че подшо че Хыдо вәдә мәнәви мәсулијәти мәсәлә нојдә бә мијон бәштә идорә горәнә. Һаканә “Сијосәтномә” сијаси трактат һисоб кардејдән. Фактик Низам әл-Мылк ыштә бы китобәдә довләти нәзәријәш нывыштә. Әв бы китобәдә че Сасанијон, Буијон, Сәманијон, ғәзнәвијон сијоси жимонику нымунон вардејдә, фактик сәдо кардејдә ки, чәвон идорә чәмон, дојәнә гырдә карде, идорә систем ијән ләшғәри тәшкил карде принсипон  тәҹрубә тәтбығ карде лозиме. Мәһз “јолә вәзири” тәтбығыш карде икта систем . Бы систем дахилбин бә нисби мылк доә быә зәминон. Әј һәмән окардыше Ирони һар вырәдә “низамијә” номәдә мәктәбон. Чәвон ән мәшһурә гылә Боғдоди мәктәббе. Јолә алим әл-Ғәзали бы мәктәбәдә дәрс дојдәбе. Әјән бәнә әл-Ғәзали пијејдәшбе ки, сәрост мыәјјән быкә султани ијән хәлифә һакимијәти нисбәти. Ым мәсәлә XI әсрәдә дәбисә быә мывзубе. Әв султани сәлоһијәтон жыго мыәјјән кардејдәбе ки, әв ныштә ијән кучәри мәхлоғи арәдә быә баланси огәте воҹибе. Кучәријон лозимин ки, ләшғәрәдә хыдмәт быкән, әмма бәвон имкон дој әбыни ки, Ирони вилојәтон ныштә мәхлоғи кисиб быкән, бәчәвон хото быгынын. Вәзирон жыго ләғәбышон һестбе. Сывој Низам әл-Мылки, ҹо вәзиронән ләғәбышон быәнинбе – Әмаид әд-довлә, јәне “довләти сунон”, Ғәвам әд-довлә (кишвәри дастәк), кафи әл-ғуввәт (камилон камил), Шәмс әл-Ғыввәт (ҹәми камилон Һәши). Низам әл-Мылки кардә коон, чәј сәводинәти ијән тосә ислами Иронәдә быә подшон тәғлыд карде бә веј әјонон хош омејдәныбе, әвон пәхыләти кардејдәбин бәј. Чәј бә Исмаилијон вәјнә беәмонә мыборизә есә бој бәј сәбәб бе ки, “бандон сипириш” Һәсән әс-Сәбаһи вығандыше чәј сәпе әсасин Аррани, әв 1092-нә сори дәше бә Низам әл-Мылки чоды, де ғәмәш жәј әв. Ым Ислами тарыхәдә ән мәшһурә террористә актон гыләјнибе. Әмма Низам әл-Мылки фикирон, идејон ијән чәј китоб детобә есә мандән, һәлән дығғәти ҹәлб кардејдән.

 

Толышпресс ТВ : ТМВ_02_09_2016_НИЗАМ ӘЛ-МЫЛК ИРОНИ СИЈОСИ ФИКИРИ ДАҺИЈЕ
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|