ЛАНДШАФТ ИJЭН ХЭЛF

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 27 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

ЛАНДШАФТ ИЈӘН ХӘЛҒ

ТМВ _26.08.2016_

            Чымы хосә дустон! Ымруж аз гәп бәжем бошмә дечәмә толышон әлоғәдә “Ландшафт ијән хәлғ” мывзујәдә. Шәк ни ки, чәмә хәлғи милли симо, чәј адәт ијән әнәнон бә дәрһәл рәсејәдә чәмә хәлғи тарыхән жимон кардә Каспи дыјо гырдокәно зәминон ијән детобә дыјо рәсә вишән егәтә бандон хәјли тәсыриш быә.

            Ҹоғрафи  мыһити бә хәлғи етник симо тәсири һәхәдә һалијәдә чандә гылә нәзәријон һестин. Нонзәминә әсрәдә жијә Русијә нәһәнгә тарыхнывышт В.В. Клјучевски јолә әһмијәт дојдәбе ҹоғрафи амили.Чәј нәзәрәдә рујон, голон ијән әнһорә лонә зәминон уруси хәлғи милли хысусијәтон бә дәрһәл рәсеәдә јолә ролыш быә. Кали Авропә алимон розин дечәј нәзәријә, әвон һисоб кардејдән ки, һар гылә Авропә хәлғи милли ыштәнишуур, адәт ијән әнәнонәдә ҹоғрафи амили ризон һестин. Бандәдә жијәкәсон һежо фәол ијән чыск быән. Әвон де ҹо кәсон мығојисәдә бәштә сосиал, сијоси јаанки мәдәни вәзјәти ијән статуси дәгиш бе һәнијән чок һозын. Һежо ијо бәштә јод бијәмон чәмә әҹдод дејләмон. Ыштә етник ыштәнишуури тәшәккул кардә мәрһәләдә дејләмитон ибердәмә гырд дәгиш кардышоне ыштә жимони модус. Әвон һајми ијән һәшиешә сәмтәдә ешин бандо, сохтышоне Буијон ијән Кәкујон довләт, һәтто даминә әсри мијонәдә гәтышоне шәһр Боғдод. Сәвонон һәммәј ғејд кардејдән ки, дејләмон ашмард камбе, әмма әвон веј вахти ғалиб омејдәбин бәштә ашмарди не, дышменон сәпе ғәфил сәпоре ијән ғәтијәти һисоб. Че толышон жыго кејфијәтон бә дим бешин Сәфәвијон вахтәдә. Һәлбәттә, бы коәдә Сәфәвијә ордени баниси толыш бе ыштә ролыш һестбе, чумчыко әв Толышстони шәһр Ардәвилыжбе. Интаси ијоән ҹоғрафи амили гырд бә кәно шодој әбыни. Мәһз ҹоғрафи амили понзә-шонзәминә әсронәдә толышоныш бә һәрәкәт вардәбе.  Һавдәминә әсрәдә толышон Сәфәви ләшғәрәдә хыдмәт кардеәдә, чәвон ым кејфијәт һәнијән бариз бә дим беше. Шаһ Тәһмаспи ијән Иминә Әбоси вахтәдә ләшғәри тифангәғандон, топәғандон ијән шаһи шәхси гвардијә сәрбозон әсосән толышонбин.

            Толышон бә дыјо мыносибәтәдә ҹоғрафи амили һәнијән чок бедә винде. Вејнә толышон лап ғәдимә вахтонку жыго кулоси ијән бәрә устобин. Әвон де кулосон ијән бәрон бешедәбин бә дыјо, мој гәтедәбин. Интаси толышон мәшһур дыјовон ныбин, һәмән Каспи дыјоәдә де гәмијонәдә тиҹорәти мышғол ныбин. Дыјо кам мығдорәдә тәсирыш бе бә толышон етник шуури ијән мәдәнијәти тәшәккуләдә. Бандон ијән вишон бы мәноәдә гырд ҹо мәсәлән! Толышә хәлғи фолклорәдә незә дәвардәјәдән быән, есәти есәтәдән һестин де вишә, ҹурбәҹурә доон (мәсәлән, де Амбурә дој), де гурә банди рујон, де сахтә тавон ијән зыздә тангон әлоғодор образон ијән сужетон.

Толышон пиједәшоне ыштә мәһол, әве, бәнә ҹо хәлғон ғәзинә, һежо вәсф кардедән чәј речинәтијон. Демијән жыго, ғејд лозиме карде ки, толышон жијејдән Каспи дыјо дырози быә тангә субтропик латәдә. Бы тангә латәдә перәсә ситрусә мивонән бә толышон тәсиријән бә һәшә жәј әбыни.

            Толышон һәлим ијән сырәдијәнә одәмин. Нонзәминә әсри урусә алим Рисс нывыштедәбе ки, “толышон веј фәрғинин ыштә һамсијә тыркә тобјонку. Толышон һәлимә хәлғин, меһмонпәрәстин, давекор, шәрбәшәрән нин. Әвон кам һардедән. Һич вахти нун патедәнин, ај әјо нуным нывинде. Надир әрбобон гандым каштедән. Чәвон һардә хорәк пылоје. Пәсә гәләшон ни, әве гужд һардедәнин. Әмма чәвон зандәгон чокә шыт дојдән, чәвон әвон рујән ијән ҹо чијон сәјдән. Тожә душә шытишон хош омедә. Һавзә ијән мивә веј һардедән. Толышон халис мысылмонин, әве ов пешомедән. Ружәдә се кәрә хорәк һардедән. Хорәки епосә ныштәҹо һардедән. Хорәки де дасти һардедән. Толышә мердон ыштә сәј тошедән, кали мердон сәбәнәсо нәведән. Толышон һәммәјсә веј бырз каштедән. Мешәвонәти хәјли певыло быә ијо. Хәјли авшум истеһсол кардедән. Мол-мәлә ыштән-бәштә чардедә кәфшәнәдә. Толышон пизәо чокә сәвәхон бофтедән”.
            Веј алимон чыми сәбәби бымәдә виндедән ки, толышон ыштә жимони ҹо-ҹо мәрһәлонәдә имконышон быә ки, петатын бә банд, миж быгәтын дештә вишон мыбофә флорә ијән фаунә, чәјо сару – бә дыјокәно етате бәпештә, есә бој, субтропикә латә мивон ијән һавзәҹоти бәһән. Чәвон сырәдијәнәти ијән меһмонпәрвәрәти, бә һамсијон һурмәт ијән меһиббәт һәмән бымон банде! Охо хариҹи меһмонон ијән журналистон че толышон мәһз ым хосјәтон һәммәјсә веј тариф кардејдән, чәвон һәхәдә нывыштедән! Чумчыко вишә латон ијән дыјокәно субтропикон әвони һәнијән ғысдоғ ијән һәлим кардедән. Һавдә ијән нонзәминә сронәдә Толышәдә быә Авропә сәјоһәткорон тәсвир кардедән ки, толышон һәмрәғин бә һар гылә нујә чиј, фәросатинин, һәмән әвон ыштә нызнә тожә чијон, авжорон, пешомәјон ијән хорәкон рәјрә пегәтедән, де устоәти око дојдән әвони.

            Тарыхи веј ғәдимә вахтонку жыго толышон каштәшоне шартук. Әј һәнијән незыш кардә толышон де Ирони ҹо вилојәтонәдә жијә хәлғон. Чумчыко толышон бырзи һәватедәбин бә Ирони ҹо вилојәтонәдә жијә одәмон, чәјку хәјли ғәзәнҹ пегәтедәбин, һәмән чок сә бекардедәбин бырзику.

Нонзәминә әсри охој – вистминә әсри сыфтәдә Гилонәдә ијән Толышстонәдә ситрусә мивон перосније певыло бе. Чы зәмини косојбон дәмандин бо јолә ситрусә боғон еғанде. Толышстони тәбиәт, чәј гешә вишон ијән нисбәтән намә һәвосоти һежо тәсирыш кардә ки, толышә хәлғи ән чокә хосјәтон бымандын. Толышә хәлғи һәхәдә Авропә сәјоһәткорон нывыштәјон мәһз жимони ҹоғрафи амилон һәхәдән.

            Вистминә әсри ғалмәғалон бә пешо огәтә толышон жәгоән зәһмәткәш ијән жимонпәрвәри ғәзинә ғәдәмышон ноә бә висты иминә әср, нығошон доә ыштә адәтон ијән әнәнон. Әмә ымруж че дынјо чандә гылә выронәдә мышоһидә бәзнемон карде ки, глобализасијә ијән модернизасијә, компјутерон ијән мобил телефонон бәчәмә жимон оме чокнә дәгиш кардедән чандә гылә хәлғон, моледән чәвон милли хысусијәтон.   Ымруж Толышстони һар вырәдә ҹывонон мышғол бедән де компјутери. Интаси чәвон вејни са сор ја шәшса сор чыми бәнав чокнә һестбе, есәтән жәгоән пиједәшоне вишон ијән бандон, нығо дојдән ыштә хәлғи сәнәтон, чәј адәтон ијән әнәнон, умутедән чәј тәҹрубә. Толышон есә жиједән Русијәдә ијән ҹо мәмләкәтонәдә. Әмма мәрағине ки, әвон һәватедәнин ыштә кәон ијән мылкон. Ым ижән сыбут кардедә ки, Москвәдә, Петербургәдә, Сибир ја Ураләдә әвон чанә чок быжијонән, чәвон вәтән һежо азизе боәвон.

            Ҹоғрафи мыһит, алимон нәзәрәдә, бәзне дәгиш карде һәмән хәлғи заһири виндемони ијән чәј хосјәти, чәј адәтон ијән мәнәвијоти. Ым нәзәри ғәбул быкомон, бә гиј быгәтәмон ки, толышә хәлғи жимон кардә хосә тәии шәроит есән чәј чокә хосјәтон нығо дојдә. Ым тәбии шәроит чандә һәзо соронин ки һич дәгиш быәни. Ым гыләј надир һоле ки, хәлғ ијән ландшафт де чәши винде ныбыә һәзо-һәзо терон жыго ангылин бәјәнды, тәсир кардедән бә ијәнды.

            Умутән чәмә хәлғи тарыхи, чәј тәбиәти, чәј адәтон ијән әнәнон, чымы азизә толышон! Хыдо комәгон быбу!

Толышпресс ТВ : ТМВ_26.08.2016_ЛАНДШАФТ ИЈӘН ХӘЛҒ

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|