БЭРМЭКИJОН – ИРОНИ FЭДИМЭ НЭСЫЛИН : ВИДЕО

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 41 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image
 

БӘРМӘКИЈОН – ИРОНИ ҒӘДИМӘ НӘСЫЛИН

ТМВ-29.08.2016 с.

            Ирони тарыхәдә ҹо-ҹо вахтонәдә чы мәмләкәти һәрби, инзиботи, сијоси ијән мәдәни жимонәдә јолә хыдмәтышон быә чандә гылә номдорә куборә нәсылон һәхәдә мәлумотон мандән. Жәго нәслон гыләјни Бәрмәкијонин. VIII-X әсронәдә Әрәби Хилафәти ды-сеглә “јолә вәзир” чы ироныжә тобјәо бешә.

            Лап сыфтәдә “Бәрмәк” сыхан ифодә кардејдәбе Бәлхи тоно быә буддистә мәбәд Ноубоһори али каһини ирси титули. Һежо ијоән һестыбин чы мәбәди 1600 км2 мәзәдә зәмини мылкон.Әрәби тарыхнывыштон Ибн әл-Фәгиһ, әт-Тәбәри ијән Мәсуди Хәлифәти сијоси сәһнәдә Бәрмәкијон иминә кәрә бә мијон беше һәхәдә, Чини сәвононән тәсдығ кардә ејни рәвојәти нывыштејдән. Ибн Һалликан ијән Мәсуди шәк вардејдәбин бә Бәрмәки ыштәни Ислами ғәбул карде, әмма әрәби сәвонон һәммәј иддо кардејдән ки, чәј зоә Халид ибн Бәрмәк һәни мысылмонбе. 750-нә сори Әмәвијон гыније ијән Әбосијон сулолә де Хорасонәдә фарс Әбу Муслими рост кардә ғыјоми комәги бә тахт беше бәпештә бә фарсон аид һарчишон дој бә нав, Хәлифәтәдә фарси адәтон, титулон ијән рытбон дәбисә бин.  Мәһз Әбосијон вахтәдә иминә кәрә бә мијон беше Сасанијон вахтәдә дәбәдә быә “Иминә вәзир” јаанки “Јолә вәзири” рытбә ијән мәркәзинә диванон (вәзарәтон). Иминә вәзирон гыләјни Бәрмәки зоә Халид бе. Интаси бә әрәбон тәһғир омејдәбе ки, довләти ғудрәтинә идорәәкә фарсбе, әве жыго рәвојәтышон песохте ки, мәвотбән, 705-нә сори әрәбон дыминә кәрә де һыҹуми гәтышоне 664-нә сори Мавјә куфәнәкуф карде бәпештә Бәрмәки сәнибәтон бәрпо кардә шәһр Бәлх, Ирони Чағанијон нәсли һыкмдори кинә, Бәрмәки жен әсир егыније бә Кутејбә. Әрәби ым мәшһурә сәркәрдә доәше ыштә әсир бәштә быјә Абдулла, Халидән чә кәбино омә бә дынјо. Ды-се ружи бәпештә әсиронышон бә пешо сәј әрәбонку, Бәрмәки женән огарде бәштә шујә кә. Жени ки зандыше Халид, Бәрмәки әвыш зынәј ыштә зоә.

            Ым рәвојәт, чандә гыләј есәтнә алимон жыго һисоб кардејдән ки, песохтәше X әсри ыштәнәдә Хәлифәти сорномәнывыштон ијән әдибон гыләјни. Мәһз Х әсри охој – ХI әсри сыфтәдә әрәби-фарси мыносибәтон хәјли гывон бин, әве әрәбон пијејдәшонбе ки, мысылмонә дынјо дыләдә жијә һар гылә номдорә фарси де тәһәри әрәб тәсвир быкән. Бә ым әфсонә әмә раст омејдәмон иглә әрәби сәвононәдә, вәһалынки Чини сәвонон ғәт бы фикәдән ки, Бәрмәкијон һәммәј фарс быән.

            Жыгонә, Халид бә дынјо омәј 706-нә сори, әмма 750-нә сори – 44 синәдә беәдә, әв че Хәлифә вәзирбе, детобә бәјән “хәраҹи дивани” рәисбе. Чәј һәхәдә ым мәлуме ки, де әрәби сәркәрдә Кутејбә бә иҹо әј ҹангыш кардә де Әмәвијон емә-мемәјон. 765-нә сори әј Тәбәристонәдә һытовнише Дәмовәнди ҹонишини мығовимәт. Чәјо әв де Хәлифә сәрәнҹоми мышғол бе де шәһр Боғдоди еже. Сәвонон хәбә дојдән ки, хәлифә әл-Мәнсури (754-775) бәштә марде кам мандә тәләбыш карде Халидику 2 млн. 700 һәзо дирәһм нығә пул. Халиди һәмон пули дој ја ныдој мәлум ни бәмә, әмма ыми бәзнемон воте ки, Халид чә хәлифә бәпештән хәјли жијәј, 782 сори ше бә рәһмәт. Ым рәғәм бәмә вотејдә ки, Хәлифә хыдмәтәдә быә Бәрмәкијон јодо бекардејдәныбин ыштә шәхси мәнофејон, әвон хәјли әрбоб быәбин. Чәј зоә Јәһја ибн Халид марде 805-нә сори 70 синәдә. Әв ән мәшһурә әрәби хәлифә  Һарун әр-Рәшиди доләвонбе. Һарун 786-нә сори хәлифә бенҹән, тәјин кардыше Јәһја ибн-Халид ыштә “јолә вәзир”, доше бәј ғејри-мәһдуд сәлоһијәтон. Мәһз чәј вахтәдә Бәрмәкијон нәсыл лап вејә ғудрәтсојб ијән әрбоб бе. Јәһја чандә гылә сәрајоныш ежәј Боғдодәдә, каналоныш ијән доште системоныш окырније һајми Месопотамијәдә, һәмән мәшһурбе дештә бә елмон ијән шаирон посибонәти. Академик В.В. Бартолд жымәнә, чәј чоглә зоәш быә: әрәби сәвонон веј нывыштә Фәдл ијән Ҹәфәр, һәмчинин иглә пешынә сәвонон мәлумот доә Муса ијән Мәһәммәд. Јәһја јолә зоә Фәдл хәлифә ҹонишини мәғомәдә идорә кардејдәбе Тәбәристони, дәмавәнди, Кумиси ијән Ҹибәли. Пешы әвышон ҹонишин тәјин карде бә Хорасон, әјо әј чы вырәј одәмонку иборәт ләшғәрыш гырдә карде 500 һәзо кәси ғәдәрәдә, чәвон 20 һәзо кәсыш вығанде бә Боғдод бә Хәлифә сәрәнҹом. “Арминијә” ҹонишин беәдә (ҹонишинәти “Кобәсон”), әј 792-794-нә соронәдә беовандә ҹангыш карде Деғыстонәдә де чәврәј сәбәсоон, әве әвышон овоштыније бә Хорасон. Ијо әв номдор бе иглә дештә һәрби ғәһрәмонәти не, һәмән дештә Хорасони шәрғәдә ежә каналон, сәрајон, ғәлон. Бухарә ијән Сәмәрғәндәдә әј әмрыш карде ки, тожә мәчитон ежун.  Чәј быјә Ҹәфәр шәнбоз ијән модәбозбе. Әј иминә кәрә бә дәбыш еғанде хәлифә Һарун әр-Рәшиди сәрај әһли дыләдә барзә јәхон. Әв анә незбе бә хәлифә ки, вејнә әрәби сәвонон һәтто ишорә кардејдән бәчәвон интимә әлоғон. 797-нә сори хәлифә вығандыше әв бо Суријә ғәбилон ғыјоми етосније. Әј намәдыләтиш карде, де сә-зывони ијән дипломатијә сулһыш бәрғәрор карде, ижән огарде омәј бә Боғдод. Интаси бә Бәрмәки нәсыли ғудрәти сәрајәдә пәхыләти кардәкәсон вејбин. Мәвужи, Јәһја ибн Халид һисс кардејдәбе ыми, әве 798-нә сори әј хаһишыш карде хәлифәку ки, бәј иҹозә быдә бә Һәҹҹи зијорәт ше, чумчыко пијејдәшныбе ижән огарды бә вәзирәти. Әмма, бәмә номәлумә сәбәбон һыҹубәто и сори бәпештә әв огарде бә Боғдод, ижән дәманде бо вәзирәти карде. 803-нә сори бино бе Бәрмәкијон нәсли мысибәт. Сыфтә кыштышоне Ҹәфәр, ды-се һафтә бәпештә һәбс кардышоне Јәһја ијән чәј мандә се зоә. Әвышон иттиһом карде вәзифәо суи-истифодәдә, пул дыздејәдә, әве де хәлифә фәрмони мысодирәшон карде че Бәрмәкијон һәмә мылкон ијән тәнхо. Де хәлифә Һарун әр-Рәшиди әмри ғәтл кардә быә Ҹәфәри кәлләшон еһаште Боғдоди мијонә пардисә, Јәһјашон дечәј зоон есә бој һәбс карде, вығандышоне бә шәһр Ракка. Јәһја марде зиндонәдә, чәјо марде Фәдл, чәј зоон Муса ијән Мәһәммәд 809-нә сори хәлифә Һарун әр-Рәшиди марде бәпештә бешин бә озоди. Тожә хәлифә әл-Әмини ижән пегәтыше әвон бә ко довләти апарәтәдә.  

            Ымән мәлуме ки, IX әсрәдә Бухарәдә быә Сәманијон довләтәдә Әбдулғасым Әбос Бәрмәки номәдә и кәс вәзир быә. Интаси әмә дырыст әзынимон воте ки, ә вәзир Бәрмәкијон авлодбе ја не? IX әсрәдә Ғәзнәвијон довләтәдә Һәсән Бәрмәки номәдә и кәси номијән гәтејдән, әв ғудрәтинә Султан Маһмуд Ғәзнәви бә хәлифә сәрај вығандә сәфир быә.

            Ҹо-ҹо мәмләкәтон тарыхнывыштон детобә ымружнә ружи пијејдәшоне ғыјмәт быдән бә Бәрмәкијон нәсло быә вәзирон кардә коон.

            Ирони тарыхнывыштон тәсвир кардејдән Бәрмәкијон Хилофәти озавзијә вахтәдә – хәлифә Һарун әр-Рәшиди вахти чы довләти машини әсос һәләзуни ғәзинә. Чандә гылә Авропә алим ијән академик В.В. Бартолд жыго һисоб кардејдәбин ки, чы нәсыли рол веј пандовнијә быә, әмма һәғиғәтәдә әвон фарсән быбон, имконышон ныбе ки, фарси ғајдон тәтбығ быкән хилофәтәдә, һәрчәнд ҹәһд кардејдәбин быми. Мијонә әсрон әрәби сәвонон чәвон бә Ғырони бигонә бе нывыштејдән, иддо кардејдән ки, әвон посибонәти кардејдәбин бә зәрдустијон. Әмма чәмә шәкымон һесте быми, чумчыко довләти хыдмәтәдә быә Бәрмәкијон нәзнин нызне ки, че Хәлифә чәшон ијән гушон һар гәмәдә рымуз кардејдән әвони. XIX әсрику жыго гыләј тезис дәбисәј ки, Һарун әр-Рәшиди вахтәдә Хилофәти озавзије че Бәрмәкијон хыдмәте. Есә че дынјо веј мәмләкәтонәдә ым мовғе ғәбул бејдәни, бә “Хилофәти озавзије” ифодә ҹо ҹур ебејдән. Есәтнә зәмони веј тарыхнывыштон че Бәрмәкијон хыдмәти дәнәбәдылә ијән мангыли зынејдән. Ирони тарыхнывыштон ғәт рози нин дејәвон. Ымружән, 1100 сори бәпештән тарыхәдә че Бәрмәкијон роли һәхәдә тасыбон һәлә ки сә быәнин.

 

ВИДЕО : Толышпресс ТВ : ТМВ-29.08.2016_БӘРМӘКИЈОН – ИРОНИ ҒӘДИМӘ НӘСЫЛИН

 
  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|