Страбон Fафfази Албаниjэ hэхэдэ

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 3 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

Страбон Ғафғази Албанијә һәхәдә

ТМВ

 

            Антик дынјо ән јолә тарыхнывышт ијән ҹоғрафијәшыносон гыләјни Страбоне. Әј боәмә Ғафғази Албанијә, чәј әһоли, марзон, дини хысусијәтон ән чокә тәсвирыш огәтә. Чәј бәпештә жијә чандә гылә мыәллифи истинодыш кардә бәчәј “Тарых”и. Ым әсәр бәмә нырәсоән, һәтто чәј фрагментонән ошко ныбонән, Страбони ҹо гыләј әсәр – “Ҹоғрафијә” һәхәдә әбыни ым сыханон вотеј. Чы китоби вејнә поә омә рәсә бәмә. Әв XIX ијән XX-нә әсронәдә чандә кәрә нәшр кардә быә франсызи, уруси, јунани, ингилиси ијән алмани зывононәдә.

            Страбон жијә чәмә ерәку бәнав I ијән чәмә ерә I әсрон марзәдә. Әј тәсвирыш кардә Ғафғази Албанијә ыштә әсәр мәшһурә “Ҹоғрафијә” 4-нә семонәдә ијән 5-нә семони и поәдә. Әв нывыштедәбе ки, албанон жијејдән че Иберијә (шәрғи Гырҹистон) ијән Каспи дыјо мијонәдә, кобәсонәдә чәвон мәмләкәт пемандејдә бә Сәр Ғафғази бандәтерә. Һајмәдә Ғафғази Албанијә һәммарзе Кујә руј дырози де Ермәнистони. Иберијәо бәчәвон мәмләкәт бәбе шеј Алазани руј чоләријәо дәвардә рој. Ым Кахетијәо (шәрғи Гырҹистон) бәчәвон мәмләкәт шә ән роһатә роје.  Ермәнистоно, есә бој, бәчәвон мәмләкәт шејро Кујә руј оваштеј лозиме. Кујә руј гырдокәно зәмин анә лонәјне ки, сорәдә 2-3 кәрә мәһсул гырдә кардејдән Албанијәдә, мәһсул есә бој бә һар 100 кило дони 50 фаиз. Тахыл гырдә бејдә 5 һәзо кило (5 тон). Чок-чоки доште нәтиҹәдә че Албанијә һәмо һежо һавзе. Ымән чокә шәроит сохтејдә бо моләвонәти. Веј-вејә ангы пероснејдән мәмләкәтәдә. Һәмән ангы анә веј бејдә ки, албанон ангы и поә огәтејдән рәзәдә. Страбон нывыштејдә ки, чы албанијә сәбәсоон барзәболон ијән речинин, һич вахти гәдәгугәти кардејдәнин ијән сојән. Әвон ашмерде зынејдән тосә 100, әве тиҹорәтәдә веј вахти моли бә мол дәгиш кардејдән.

            Ләшғәри ијән һәрб сәнәти сәҹијјә доә Страбон ғејд кардејдә ки, албанон ҹанг зынејдән карде һәм пијодә, һәмән асписә. Әј һисобыш кардә ки, албанон 60 һәзо пијодә ијән 22 һәзо аспоә сәвори зынејдән бекарде бә ҹанг. Мәһз де жәго гыләј ләшғәри әвон бешәбин бә ромәвыжон вә че Гнеј Помпеј мәшһур һуррәҹи вахти.

Страбон жыбызын тәтимә ғејд кардејдә ки, ҹанги вахти бә албанон комәг бәзнен карде Ғафғази бандон бә тонәдә (кобәсонәдә) жијә чәвон һамсијә кучәријон. Ҹанги вахти Иберијән жәго кардејдә. Ым  һәнијән зуманд кардејдә чә довләтон һәрби имконон. Ијоән ғејд кардејдә ки, че албанон ијән кучәријон арәдә мыносибәтон һежо дустәти бејдәнин, кучәријон рә-рә һуррәҹ кардејдән бә Албанијә, кисиб кардејдән әј.

            Албанијә пијодон авжорон Страбони тәсвирәдә мандејдән бә гырҹијон авжорон, әмма сәворијон һәм бәштә рестә, һәмән авжори горәнә мандејдән бә ермәни ләшғәрон.

            Албанон нечи вахти око доә сыпон һәхәдә Страбони нывыштә ифодә нишо дојдә ки, хыдмәти сыпәвонәти хәјли озавзијәбе бәвонку. Страбон нывыштејдә ки, навко һар гылә албани тобјә һестышбе ыштә подшо, әмма чәј жијә вахтәдә һәмә 26 гылә тобјә табе бејдәбе бә иглә подшо. Јәне, чәмә ерәку бәнав I әсрәдә Албани подшоәти һәни мәркәзи довләтбе. Есә бој 26 гылә тобјә зывонон һәхәдә әв нывыштејдә ки, әвон анә фәрғинин ки, ҹо-ҹо тобјон нымојондон сәрәсејдәнин ијәнды. Чанә гылә алим ымруж бә гиј гәтејдә ки, есә кам мығдорәдә Озорбојҹонәдә ијән Кобәсони Ғафғазәдә камиши мандә удинон зывон мәһз Албани зывони, һәмән тәјин кардејдән әј Ирони зывонә хыјзони Нахи-Деғыстони групи зывонон гыләјни ғәзинә. Әмма ән јолә ијән ғудрәтинә албани тобјон гыләјни быә ғәрғәрон зывон, мәвужи, мәһв бе, әве нызнәј бо албанон һәммәј мијонтобјә мижи зывон, јәне “лингво-франко” быбу. Бәмә тосә есә һәтто 26 гылә албанә тобјон һәммәј номон мәлум нин. Интаси мијонә әсрон ҹурбәҹурә мысылмонә сәвонон (әрәби ијән фарси тарыхшыносәтијәдә) һымһымбәдә әмә зынејдәмон ғәрғәрон, утивон (удинон), икијон, каспијон, гардимонон, тәвәспәрон, һечматикәон, дидурон, иҹмахон, гатон, глуарон, баласијон, албанон, гелон, чилбон, легон (ләзгијон), силвон, тсодон ијән ллипинон. Деғыстони тарыхнывыштон бә ғәрғәрон аид кардејдән ритулон, сахурон ијән тәбәсәронон. Ым чәјку хәбә дојдә ки, Британијә алимон ғәдимијәдә (мәвужи тосә чәмә ерә VI әсри) албани тобјон Ғафғази одимон һајми тәрәфәдә ијән ғысмән чәј кали тангонәдә жије барәдә фикир росте.

            Албани нывыштәј һәхәдә пешынә 20-нә сорәдә ошко кардә быә нымунон бәмә вотејдән ки, 59 гылә һәрф һестбе чәвон әлифбоәдә. Ым әлифбоән де гырҹијон ијән ермәнијон әлифбо и вахтәдә – чәмә ерә IV ерәдә сохтә быә. Мытәхәссисон һисоб кардејдән ки, ым мәтнон әкс кардејдән ғәрғәри зывони һәм лексик, һәм морфоложи хысусијәтон. Әмма, демијән бә иҹо, воһид албани зывон охој ки бә дәрһәл номәј мијонә әсронәдә. Кали алимон ыми воһид Албани подшоәти деградасијә ијән выло бе, бәбе вотеј, һәмә албани тобјон де ҹо омә тобјон ијән ҹо зывонә групон ассимилјасијә әсос сәбәб һисоб кардејдән.

            Мәрағинин Страбони че албанон бытпәрәстәти һәхәдә нывыштәјон. Әв нывыштејдә ки, албанон ситојиш кардејдәбин бә Гелијә (Һәши), Зевси ијән Селени (Овшуми). Страбони тәсвиронку жыго мәлум бејдә ки, мәбәдә мәзон, мәбәдә ғулон һестбин Албанијәдә, чә ғулоно каһинон выжнејдәбин ғырбонә одәмон. Страбон нывыштејдә ки, ғырбонә одәми де низә һыләжә кардејдәбин, чәјо гырдә быә одәмон һәммәј һастејдән әј дештә лынгон, демијән пок бејдән. Бә Һши ијән Овшуми ситојиш бәмә вотејдә че албанон һәлә детобә зәрдустијәти вахти быә дини тәсәввурон һәхәдә. Чумчыко чәмә ерә IV ерәдә подшо Урнајри вахти әвон бејәтышон варде бә хачпәрәстәти. Тосә бә вахти әвон зәрдустибин (Маарифпәрвәр Григори әвоныш хачпәрәст карде).

            Зәрдустијәти бә Албанијә ныфуз карде сыфтәнә Сасанијон вахти быә (III-IV әсронәдә). Чәјку бәнав зәрдустијәти мәбәдон ризон ошко кардә быәнин Албанијә зәминонәдә. Әв ки манде бә иминә рәјфони шикләдә хачпәрәстә мәбәдон, Озорбојҹони рәјон Гахи ди Кумәдә, Ниҹәдә быә килсә ијән де Кахетијә марзәдә хәроботыныш мандә килсә аидин бә чәмә ерә III-IV әсрон. Әмма чәјсә бәнав быә мәбәдон мандәнин.

            Страбон нывыштејдә ки, албанон веј һурмәт кардејдән бә пи-пышкон ијән мареәдә чәј әмлоки һәммәј нојдән деәј бә иҹо бә ғәб. Чәјо әв тәсвир кардејдә  че албанон һамсијон – һәмәженон.

            Ғафғази бандәтерә одмионәдә ијән Каспи дыјо кәнонәдә жијә һәмәженон әфсонәви мәмләкәти тәсвир кардејдән веј антик мыәллифон. Страбон нывыштејдә ки, һәмәженон веј речинә аспон, әвон тахыл каштејдән ијән мол-мәлә огәтејдән; әвон дијәро нәвејдән мердәғәлику, әнҹәх сорәдә ды манг бәшәв һытејдән де ғәрғәрон, бә әғыл мандејдән чәвонку, кинон пегәтејдән боштә, пероснејдән әвони дештә әнәнон, зоон есә бој дојдән бә ғәрғәрә мердон. Һәмәженон чок бәләдин бә авжори, тијо чок ғандејро, әвон әғыләтиҹо бырнејдән че кинон ростә синә ки, әвон мане ныбун бәвон. Интаси Страбон ыштәнән шәк вардејдә бә һәмәженон һәхәдә вотәјон. Аз сәрәсејдәним, - нывыштедә әв, - иглә женоно иборәтә ләшғәр чокнә мығовимәт әзни нишо дој бәштә ҹангбозә һамсијон, һәмән һуррәҹ әкәј детобә Јунаныстони?  Әв һәмән әфсонон нывыштејдә че һәмәженон подшо Фалестријә де Мәгдони Искәндәри Һыркони шәрғәдә быә молағати һәхәдә. Һичмәсә, әв омә Искәндәри тоно ки, бә әғыл быманды чәјку, чәјоән огарды бәштә сәрзәмин. Страбон нывыштејдә ки, веј гоне быми бовә кардеј, гирәм бә нәзәр быстәномон ки, Ғафғази бандонку детобә Һыркони 6000 стадије (1 стади бәробәре бә Һеракли 600 пој).

            Чәјо Страбон тәсвир кардејдә Албанијә һајмәдә – Каспи дыјо дырози жијә хәлғон. Әв ғејд кардејдә ки, кәдусон, гелон, мәрдон ијән һырконон жијејдән ијо. Әмма бы вырәдә әв нывыштејдә ки, мәһз кәдусон жимон кардејдән ру Арази һајмәдә быә зәминон вејнијәдә. Кәдусон есәтнә толышон әҹдодон быән.

            Сәкыштә быжәномон бә Страбони нывыштәјон, бәзнемон воте ки, Ғафғази Албанијә ијән чәј һамсијон һәхәдә чәј мәлумотон вејнә гылон есә тәһриф кардә бејдән. Одәм һут бејдә ки, чәј китобәдә ныбыә мәлумотон чокнә бәчәј ном дој бәбе? Страбон елмәдә јолә ныфузсојбе, әве чәј нынывыштә чијон бәчәј ном нывыштеј чәтинә мәсләје.

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|