ИСМАИЛИJОН

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 4 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

            Исламәдә лап сыфтәку бәвон вотәшоне “ғали-ғулат” - јәне “һәдди пеш быәкәсон”, “ифрот шион”. VIII әсрәдә Бағдади хилофәтәдә бә мәјдон бешә исмаилијон Һәзрәт Әли (ә) ијән чәј ворисон Хыдо ғәзинә зынејдән. Әвон ыштән бәштә тәрәфдорон вотејдән “исмаилијә”. Исмаилијон тарыхи умутә веј алимон ғејд кардејдән ки, мәздәкизми ијән Бабәки хуррәмијон тәлими ризон виндеј бејдә чәвон тәлимәдә. Бәнә кали ҹо мысылмонә тәриғәтон, исмаилијонән тәләб кардејдән ки, мысылмонон огардын бә һәрәғашә ислами покәти ијән бәробәрһуғуғәти. Чәјо исмаилијон бә һәшә жәјдән Әбосијон ијән Әмәвијон хилофәтон әдоләтинәти ијән мывҹудәти һәхи. Әвон иддо кардејдән ки, халис ислами довләт иглә Исмаилијон имомәт бәзне бе. Исмаилијон бовә кардејдән бә Меһди Саһибәззәмони (ә) зуһури. Чы тәриғәти мывҹуд быә 12 әсри дыләдә Иронәдә, Суријәдә, Ирагәдә ијән Һындистонәдә чандә кәрә пәјдо быән дујәвужә саһибәзәмонон ијән ә одәмон ки, исмаилијон әвонышон ғәбул кардә Саһибәзәмони ғәзинә. Демијән жыго, исмаилијон побастә идејә бымәдәј ки, “дынјо димәдә әдоләти ијән һәғиғәти бәрпо кардејро, Меһди Саһибәзәмони (ә) зуһур воҹибе”. Тарыхәдә дыглә исмаилијон довләт – Мисирәдә Фатимијон (910-1171) ијән Ирони Әләмутәдә Исмаили довләти (1090-1256) мывҹуд быә.

            XI әсрәдә исмаилијон тәлими һәхәдә кам чијон мәлумин бәмә. Чыми сәбәб әве ки, сеса сори дыләдә чәвон һәхәдә нывыштәкәсон әнҹәх чәвон дышменон быән. Чәвон вејни ҹидди ғәбулыш кардәни ым тәриғәт.

Исмаилијон бә мәјдон беше кали тарыхнывыштон ангыл кардејдән де Имом Ҹәфәри Садыхи номи. Жыго рәвојәт кардејдән ки, мәвотбән Имом Ҹәфәри Садыхи мәһрумыш кардәбе имомәтику ыштә зоә Исмаил. Сәбәбән һичмәсә ым быә ки, гуја әв шәров пешомејдәјбән. Әмма че шијон и поә, јәне Исмаили тәрәфдорон рози быәнин де Имоми де ын ғәрори. Әвон иддо кардејдәбин ки, имом мәсуме, әве чәј кардә һич гылә әмәл гыно һисоб әзыни бе.

            762-нә сори Исмаил ше бә Хыдо рәһмәт. Имом Ҹәфәри Садыхи (ә) вәсјәтыш карде ки, омә Имом Мусеји Казим быәнине.

            Әмма ә норозијә шијон ғәбулышон ныкарде Муса Казими имомәти. Әвон иддо кардејдәбин ки, һафтминә имом һежо Мәһәммәд ибн Исмаиле ки һесте! Чыми бәпештә Хилофәт дәманде бо исмаилијон сәһыте. Ыштә ҹони перохнејро әвон певыло бин бә кобәсони зәминон, нијо бин Рејәдә (Теһранәдә) ијән чәј гырдокәноәдә, һәмән Дејләмәдә, јәне Толышстонәдә. 200 сор дәкәшәј чәвон тәғибику нијо бе просес. Бы мыддәтәдә әвон певыло бин бә Ирони, Суријә ијән Банди  Бәдәхшони зәминон. Чәвон һестышонбе ыштә тәблиғоткорон. Бәвон вотејдәбин “даи”. Әвон дәвуши либосәдә мышғолбин де исмаилијон тәлими певыло кардеј. Әве бы дыса сори дыләдә Суријәдә, Мәғрибәдә, мисирәдә, Ҹәнуби Ирагәдә, Бәһрејнәдә ијән Хорасонәдә исмаилијон тәрәфдорон ашмард хәјли зијод бе. Бы мыддәтәдә исмаилијон дыләо гыләј ҹо тәриғәт ҹо бе. Бәвон карматијон вотејдәбин.

            910-нә сори Мисирәдә бә мәјдон беше исмаилијон иминә довләт. Бәј вотејдәбин Фатимијон сулолә (Һәзрәт Фатимә (ә) номику). Әмма 1171-нә сори ым довләт мәһв бе Әјубијон сулолә зәрбон жијәдә.

1029-нә сори Маһмуд Ғәзнәви гәтыше шәһр Реј ијән Каспи гырдокәно быә зәминон. Әј едомыш карде һәзо-һәзо исмаилијон. Әмма пенҹо-шест сори бәпештә Кобәсони Иронәдә, Урмијә голи ҹәнубәдә исмаилијон гәтышоне ғәлә Әләмут, 1090-нә сори сохтышоне әјо ыштә дыминә довләт (1090-1256). Чы довләти һозы кардә шәһидон тарси дыләдә огәтејдәбин веј довләтон ијән хәлғон. Мәсәлән, исмаилијон шәһидон бә сијоси мотивон хото кыштышоне че Сәлҹугон јолә вәзир Низам-ул Мылк ијән чандә кәс ҹо довләти ходимон.  Тарыхнывышт Рәшидәддин нывыштејдә ки, исмаилијон Рејәдә, Ғәзвинәдә, Һәмәдонәдә, исфаһонәдә, Гурганәдә, Тәбризәдә ијән Тифлисәдә кыштәшонбе 75 гылә хәлиф, султан ијән вәзир, 17 гылә әмир ијән 14 гылә ғази. Чы довләти сохтәкәс Һәсән әс-Сәббаһ че исмаилијон шәриәти довләти бинош ној. Дынјо веј выронәдә султанон ијән шаһон тарсејку му екардејдәбин чәј ном омеәдә. Авропәдә че исмаилијон “даијон” мәшһурбин XII-XIII әсронәдә. Авропәдә бәвон вотејдәбин “әсосин”, јахуд “әл-һәшишујон” (тыјок кәшәкәсон).

            1256-нә сори монголон егырд гәтышоне ғәлә Әләмут. Әвон гәтышоне ым ғәлә, шымшијошон дәвоније әјо жијәкәсон һәммәј. Веј одәми жыго зынәше ки, демијән исмаилијон ко сә бе. Әмма чәвон вејни нијо бин, идомәшон карде ыштә тәблиғот. Чәвон ым тәблиғот шејдәбе Мәғрибику детобә Һындистони. Тарыхнывышт Рәшидәддин хәбә дојдә ки, XIII әсрәдә һәмә мысылмонә довләтонәдә сајсә веј ғәлә чәвон ихтијорәдәбе. Әмма әвон ыштә имоми номи ијән чәј быә вырәј гырд бә нијони огәтејдәбин. Сәвононәдә жыго мәлумот һесте ки, XIV-XV әсронәдә исмаилијон јол Низари тобјәо бешә имомбе. Исмаилијон һәммәј ҹидди әмәл кардејдәбин бә интизоми, һәмән бовә кардејдәбин бәштә имоми ғудрәти ијән камиләти. Чәвон һестышонбе фидоинон. Әвон тәриғәти јоли һар гылә әмри бә вырә роснејро һар ләз һозыбин.

            1501-нә сори Сәфәвијон бешин бә Ирони тахт. Исмаилијон оваштин бәчәвон тәрәф. Ыштә шаһәти сыфтәнә вахтонәдә Шаһ Исмаил һәғиғәтән пасибонәти кардејдәбе бәвон. Әј һәтто ыштә һовәш дој бә шу бә исмаилијон имом Шаһ Әбузәр Әли (1496-1509). Сәфәви шаһон јолә мылконышон бахшәј бә исмаилијон.

XVII әсрәдә исмаилијон мәркәз оваште бә Ғәрби Ирон. Исмаилијон имом омәј ныште Ғуми незијәдә быә шәһр Мәһәлләтәдә. Исмаилијон бәрпо кардышоне ыштә нијонијә әлоғон де Һерати, Кандагари, Бомбеј, Кашгари, Јәмәни ијән исмаили мәзһәбон. Әмма 1817-нә сори чәвон 43-нә имом III Хәлилуллаһышон кыште  шәһр Јәздәдә рост быә ғыјоми вахти. Де исмаилијон дуст бејро Фәтәли шаһ Гаҹари рәсми зынәше исмаилијон мәзһәби јоли ғәзинә 13 сининә имом Һәсән Әли шаһ, доше бәј ном Әғә хан, һәмән доше бәј ыштә кинә Саруҹхан. Шаһи тәјин кардыше әв Мәһәлләт ијән Ғуми јол.

            Тикәј дәварде, Әғә хан јол бе. Әв бә әлоғә дәше де Һындистонәдә быә ингилисон. 1837-нә сори Һерати ҹанги вахти әј де ингилисон мәслоһати ғыјомыш рост карде. Әмма Ирони шаһи ләшғәрон оме хәбә мәсенҹән, Әғә хани ләшғәрон витин певыло бин бә мәһоли. Әв ыштән вите бә Хорасонәдә быә шәһр Бам. Чәјо әј овардыше бә ингилисон бо комәги. Чәјоән әмоныш пијәј Ирони шаһику. Шаһи әмоныш дој бәј, Әғә хани кучыш карде бә Теһран. Интаси тосә охој дуст бе нызнәј де шаһи. Әве Әғә хан де зијорәти вонә оваште бә шәһр Керман. 1840-нә сори Әғә хан вите бә Әфғани марз, пијәше быгәты Систани гыләј шәһри. Нызнәше гәте, вите дештә дастә бә Һындистон. Чыјо 1841-нә сори ингилисон овоштынишоне әв бә Бомбеј. Әјо әв палн кәшејдәбе ки, 1845-нә сори Бәлуҹистонәдә ғыјом рост быкә. Әмма бәлуҹон ныгәтышоне чәј тәрәф. 1848-нә сори ингилисон әвышон овоштыније бә Кәлкуттә, әмма исмаилијон мәзһәби мәркәз манде Бомбејәдә.

            ХХ әсри сыфтәдә исмаилијон дәгиш кардышоне ыштә тактикә. Әвон окардышоне мәдрәсон ијән университетон Шәрғи Африкәдә, Бирмәдә, Индонезијәдә ијән Малајзијәдә. Бәрпо кардышоне ыштә әлоғон де Кашгари, бәдәхшони, Јәмәни ијән Суријә исмаилијон. 1885-нә сорику III Әғә хан (Султан Мәһәммәд шаһ) бе исмаилијон мәзһәби јол. Әј 72 сор јолјәти кардыше бә исмаилијон (тосә 1957-нә сори). Чәј вахтәдә исмаилијон ғәбул кардышоне тожә бәрномә. Демијән исмаилијон дастышон кәшәј террорику, гырдычып оваштин бә тәһсили ијән хәјмандәти фәолијәт. Исмаилијон идышон карде ыштә имоми брилјантә (1946) ијән платинә (1954) јубилеј. Де мыносибәти дыглә хәјмандә ҹәмјәтышон тәсис карде: “Дајмонд Ҹубили” ијән “Платиниум Ҹубили”. Әвон һар дыглә тосә есә ко кардејдән. Әмма чәвон мәнзыл-ғәрорго ХХ әсри 20-нә соронәдә оваште бә Канадә. Исмаилијон бы мыддәтәдә Танзанијәдә, Кенијәдә, Бурундијәдә, Руандәдә, Сомалијәдә, Ҹибутијәдә, Суданәдә, Индонезијәдә, Пакистонәдә, мадагаскарәдә, Әфғаныстонәдә ијән ҹо кишвәронәдә ежејдән нохәшхонон ијән мәктәбон, университетон ијән коллеҹон.

            1957-нә сорику жыго исмаилијон мәзһәби јол IV Әғә Хане. Чәј мәнзыл-ғәрорго Ҹеневрәдәје. Исмаилијон бә мысылмонә тәләбон тәғоудон дојдән. 1982-нә сори исмаилијон Кәрачијәдә (Пакистон) Бејнәлхәлғә Ислами университетышон тәсис карде. Чәј сорнә будҹә 300 милјон долларе. Сывој ыми, исмаилијон хәјмандә фондон малијә дојдән бә илаһијоти, тарыхи, ислами тәдғығотон.  

            Әғә хани котибот бејдә Париси кобәсонәдә быә Еглемонәдә. Британијә краличә доәше бәј титул “сер”. Һәмән әв ӘИШ, Ингилтәрә, Франсә, пакистони, Италијә, мәракеши, Мадагаскари ијән Португалијә университетон фәхри докторе. Жыго мәлумот һесте ки, есә че исмаилијон воридот 4 милјард долларе. Нылывә әмлок бы мәбләғ дахыл ни. Һички зынејдәни ки, чыконҹо омејдә анә тәнхо. Бәчәвон ыштәни хош омејдәни, кејнә чәвон тәнхо сәвони парсејдән чәвонку. Жыго гыләј версијә һесте ки, Бәһрејн ијән Ғатәрәдә жијәә кали кармати шыхон пул вадојдән боәвон. Әмма һички дырыст әзыни ыми воте.     

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|