ЭЛЭВИJОН – ИФРОТ ШИОНИН

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 17 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

                Әләвијон че Суријә  ијән че есәтнә Тыркијә вилојәт Киликијә тарыхәдә пәјдо быән 1517 сори - султан Сәлим Јавуз ым зәминон гәтым карде бәпештә. Чалдырани ҹанги бәпештә әв бә ғәрор омәј ки, ыштә һакимијәти певыло быкә бә Суријә, Левант (Ливан), Фәләстин ијән Мисир. Султани бәвәдә огәтыше Суријә әләвијон чәвон әсос мәрәнгоонәдә -Латакијәдә ијән Тартусәдә, ныгыније бәчәвон тобјә шыхон – бә Бәни Һәмәди ијән Һарфуши әмирон. Бәвәдән, һежо есәтән әләвијон һестышонбе чоглә тобјә: Һәјатијә, Кәлјәби, Һәддадијә ијән Мутавир. Навко әвон Суријә ијән Ливанәдә 10 гылә тобјәбин. Интаси еғволи жыго вардәшбе ки, әвон ја дејәнды дышменәти әкәјн, јаанки дустәти әкәјн де Ливани друзон (хачпәрәстон) ијән исмаилијон. Суријәдә әвон сәбәсо быән сәрзәмин Ҹубејләдә ијән мәмләкәти кобәсони-ғәрбәдә быә шәһр Һаалбәги гырдокәно, де Тыркијә марзәдә. Бә әләвијон мыносибәтәдә тыркон әлбәсаат пегәтышоне жыго гыләј инҹә сијосәт. Әвон һежо рыхнәшон еғанде че әләвијон ијән друзон, исмаилијон ијән ҹо мәзһәбон мијонәдә. Тыркон бә нијони бәчәвон һар гыләјни комәг бә гиј гәтејдәбин, чәјоән әвони сәғандејдәбин ијәнды сәпе. Жыгонә, 17-нә әсрику жыго ә тобјон һәммәј дышменәти кардејдәбин дејәнды, тырконән роһат идорә кардејдәбин әвони һәммәј. Ым просес ше детобә 19 әсри 60-нә сорон. Мәһз бә вахти исмаилијонышон тожније Суријәо ијән Ливано. Мандин һәрби нәзәро зумандә әләвијон ијән друзон (Ливанәдә). 18 әсри охој-охојәдә Наполеони бә Мисир кардә сәфә шемонәдә Франсә ләшғәри гәтыше Фәләстин, Суријә ијән Ливан. Әләвијон бәчәвон пишвоз бешин, 1799-нә сори оваштин бә Наполеони тәрәф. Әмма пешо Наполеон огарде бә Парис ки, һакимијәти әјо быстәны бә даст. Демијән франсызон тәслим бин Фәләстин ијән Ливанәдә. Чәвон вырәј гәтә тыркон дәмандин бо әләвијон ијән друзонку ыштә хысуси сәј. Чә вахтику әләвијон егынин че тыркон әсорәти жијәдә. Чәвон милли елитә һәммәј нысымышон карде, поәјшонән тожнишоне бә Османи империјә дијәроә вилојәтон. 1826-нә сорику тыркон дәмандин бо Османи султанатәдә жијә әләвијон ғыр ијән тәғиб карде. Мәсәлә бымәдәј ки, есәти ыштәнәдән 5-10 милјон зазә жијејдән Дерсимәдә. Әвон ыштәни кырд һисоб кардејдәнин. Чумчыко әвон әләвин. Охонә 25 сори дыләдә Авропә алимон ијән профессор Гарник Асатрјан веј нывыштејдән зазон мәншә һәхәдә. Алимон вејни бы фикирәдән ки, зазон че дејләманон тум-тәғонин, әвон толышә хәлғи и поән. Һәм толышон, һәмән зазон ејни ришәјнә ијән сужетинә мифон, әсатирон ијән космогонијә тәсәввурон чыми әјони сыбутин. 

                Әләвијә зазон ијән Суријә әләвијон охонә дыса сори дыләдә һич быәшонни нә сијоси, нәән ки һәрби әлоғон. Интаси османи тыркон һежо нифрәтышон кардә һәм бә зазон, һәмән бә Суријә әләвијон, һежо дастпочә быән ки, әвони ја ғыр быкән, јаанки ассимилјасијә быкән. Әмма әвон рәсәнин бәштә бы мәғсәди. Дерсими зазон ијән есәтнә әләвијон есә 3 милјонин (100 сор бәнав әвон 100 һәзо кәсбин), Суријә әләвијон есә бој ымруж тәғрибән 2,5 милјон кәсин, јәне че Суријә ҹәми әһоли 12,5 фаизи тәшкил кардејдән. 1920-нә сори Суријә че Франсә мандати жијәдә беәдә, Латакијәдә әләвијон мухтаријәт елон кардә бе. Ым мухтаријәт че Франсә һимојә жијәдәбе. Бә вахти 278 һәзо одәм жијејдәбе ијо, әмма дынјо һич гылә довләти нызнәше ым довләт. 1936 сори че суријә һәмә әләви тобјон шејхон фитвошон дој ки, әләвијон че шион гыләј кәшин. Бы фитво әсосәдә “Латакијә әләвијон довләт” умжән бе де Суријә довләти. 1949 сори франсызон бешин шин Суријәо, әмма де 1954-нә сори ғәбулышон карде че Суријә Конститусијә. Чәј әсосәдә мәмләкәтәдә һакимијәт бахш кардә бе че әләвијон, шион, хачпәрәстон (ермәнијон, ајсорон, Суријә хачпәрәстон ијән несторианон) арәдә. Ымруж Суријә әһоли 70% сынније, 20 фаизисә вејни шиәје, хачпәрәстон де ҹо гылә мәзһәбон иҹо – 10 фаизисә сапен. Конститусијәдә тәсбит кардә быә ки, довләти президент сынни, сәрвәзир шиә, мыдофиә вәзир ијән полиси рәис әләви быәнине. Бо хачпәрәстон нәзәрәдә гәтә быә иғтысоди блоки постон. Әве есә Суријәдә 134 гылә дастә мыхолифәти ғысмәдә дастбәсилоһ даве кардејдән де Бәшәр Әсәди режими.Охо чәј пыә Һафиз Әсәд мәшһур әләвијә тобјәо бешәбе. 1970-нә сори полковник-пилот Һафиз Әсәди гәтыше Суријәдә һакимијәт, 1971 сори бе че Суријә президент. Ым зиидбе бә Конститусијә. Чумчыко, чокнә ки бә пе вотымоне, әләви нәзни президент бе, әммаәј де зуј сәше ым вәзифә бәштә даст. 2000 сори Һафиз бә рәһмәт ше бәпештә, чәј зоә – һәким Бәшәр Әсәд ныште чәј вырәдә. Чәјоән 2000 ијән 2007-нә соронәдә дәвардә президентә сәчынонәдә ғалиб омәј бәштә рәғибон. 2014-нә сори тожә сәчынон быәнинбин, әмма ҹанги наһаштыше әвон дәвардын. Чумчыко ИГИЛ бә һыҹум дәварде Суријәдә. Мыхолифәт есә бој бә дод-әмоне ки, бочи бәпе шиә президент быбу? Ијо Ирони мәсәлән һесте. Мыхолифәт һәмән норозије Ирони Суријәдә быә мовғејон ше-ше һәнијән ғојм бејку. Мәһз де Ирони комәги 1979-1980-нә соронку жыгошә Суријәдә ежә быән хәјли шиә мәчитон ијән мәдрәсон, шиә мәросимон һар вырәдә певыло быән. 

                Әләвијон де ислами бә иҹо, һәмән еһтиром огәтејдән бо хачпәрәстон. Миссионерон хәбә дојдән ки, әләвијон де ғурби ебејдән бә Иса пејғәмбәри ијән бәчәј әсһабон, һәваријон. Әвон ид кардејдән Милади ијән Пасхә, Библијә һандејдән, бәштә әғылон нојдән хачпәрәстә номон, ғәрәјз чымон һәммәј, етиғод кардејдән бә Һәши ијән Овшуми, һангоми ијән сипјәсывәдә елон кардејдән ки, “Әли че Һәши дыло бә әмәл омә”. Кали әләвијон Әли и кардејдән де Овшуми. Кали әләвијон сәҹдә кардејдән бә “нури”, кали гылонән   бә “зылмоти”.

                Әләвијон әфсонон жыго вотејдән ки, одәмон һәлә зәмин оныфәјә быән, әвон мышоһидәшон кардә Әли бәнә Һәши. Чәвон вотәјку, Әли һар 7777 сор ијән 7 саатдә сәнибәтон омејдә бә дынјо.

                Әләвијон бовә кардејдән бә руфи одәмонку бә ҹо одәмон дәварде (тәнасуһ). Чәвон нәзәрәдә одәм марде бәпештә чәј руф оваштејдә бә һәјвонон. Һафт кәрә руф жыго оваште бәпештә, момини руф егынејдә бә астовон аләм, гынокори руф есә бој егынејдә бә иблиси аләм. Әләвијон жыго һисоб кардејдән ки, жен руфыш бејдәни, әве әвон женон һандовнејдәнин, һәмәнә әвони нез вадојдәнин бә ибодәти.  

                1973-нә сори Ҹәфәри шион әләвитонышон елон карде че шион гыләј кәши ғәзинә (бы һәхәдә фитво доә бе).

                Әләвијон ҹидди ҹобәҹо кардејдән ијәндыку и дастә сәчынә одәмон ки, әвон сојбин бә нијонијә зынәјон ијән бесәводә мәхлоғи. Бә сәчынә одәмон дастә әвон вотејдән “хассә”, јәне халисон, бә рәијәтон есә бој вотејдән “әмма”. Хассә иглә ә одәм бәзне бе ки, чәј пыә-моә дыкәсән әләви быбу.

                Әләвијон дини мәросимон гырд гыләј јолә сырин ијән меҹузән. Әвон ыштә ибодәтон кардејдән шәви и аләмәдә, һәмән хысуси һусејнијонәдә (куббә). Ым куббон бејдән барзә рәғи сәдә. Мәчитонән һестин ијо һар гылә ғәсәдәдә ијән дијәдә. Чәвон ружә дәкәшејдә ды һафтә. Ныможи есә бој әвон вотејдән ружәдә ды кәрә. Спиртинә пешомәјон пешоме иҹозә дојдән, әмма мыәјјән чарчивәдә, һәмән де ағыли.    

                Кали мысылмонон чәшышон бо әләвијон винде, чумчыко чәвон мәзһәби ислами тәһриф быә гыләј формә һисоб кардејдән, чәвон ыштәнијән мыртәд һисоб кардејдән.  Жыго гыләј әфсонә һесте ки, әләвијон че Тыркијә ермәнијон ијән зазон орығ-торығонин. Ымән мәлуме ки, әләвијон веј вахти кәбин бејдән де хачпәрәстә женон – ермәнијон.

                Ленингради шәрғшыносәти мәктәб һәлә бы незони жыго һисоб кардејдәбе ки, әләвијон бә шион умуж гынијә ҹо гыләј мәзһәбин. Бәвон вотејдәбин шиә суфијон ја ифротә шион.

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|