ДЭЧЫК НЫВЫШТЭНИНИМОН ЈА ДжО?

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 95 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

Ф.Ф. Әбосзодә

ДӘЧЫК НЫВЫШТӘНИНИМОН ЈА ҸО?

Һәмрон сәғ быбун ки, вығандышоне бомы ын мәтн. Де дығғәти һандыме. Һәјф ки, һичи әзыним воте чәј мыәллифи барәдә. Зынәмбәј, һәнијән мәрағин әби деәј мыколимә карде. Чич бәбе карде, бымијән шукур! Әј бәзнем воте ки, Хыдо комәгыш быбу ки, лоғејд ни бә толыши зывони, ыштә нәзәри роснејдә бә һандәкәсон! Интаси бәмы жыго омејдә ки, чәмә Билә тикәј тадибәсә быә ын мәтни нывыштеәдә. Чумчыко бы мәтнәдә чәј рост кардә мәсәлон анә һостон нин ки, һежо “појсә” ҹәвоб быдәј бәвон. Чандә соронин ки веј толышон бә һәсбәһсин чы мәсәлон барәдә. Аз шәхсән ыштән һежо пијәме ки, бынывыштым бы барәдә ыштә нәзәри, һар сәфә гыләј ҹо ко бешә бә мәјдон, нәтиҹәдә јодо бешә әв. Шукур быбу бә Хыдо ки, есә омә рәсә һәмон мәғом, һәрәкәт бәкам бә һандәкәсон быросным ыштә кали мылоһизон.

Сыфтә-сыфтә ыми бывотым ки, чандә кәрә нывыштәме бы барәдә, ижән мәҹбурим, сәнибәтон бывотым: Бы мәтнәдә рост кардә мәсәлон барәдә ыштә нәзәри нывыште пијә һар кәс иминә нубәдә бәпе чок-чоки бызны ыштә зывони! Чәјән ән иминә әломәт ыме ки, бә толыши  нывыште гәрәке мәтни. Мыәллиф гирәм толыши зывонәдә ифодә карде зынејдәныбу ыштә фикирон, мылоһизон, бәвәдә, аз жымәнә, ҹидди һисоб карде әбыни чәј нәзәри. Чумчыко әнҹәх толыши зывони камил зынә одәми һестыше мәнәви һәх бы зори иддоәдә быбу!

Дыминәниш әве ки, бәштә һурмәт кардә һар гылә нывыштәкәс ја алим һич вахти бы формәдә нибәнывыште, ја әвотни ки, “һукман жыго быәнине”. Јол-јолә алимон ән јолә тәвазокорә одәмонин. Әвон ыштә нывыштәјонәдә һежо око дојдән жыго ифодон: “Аз жымәнә”, “Бәмы омандо”, “Бәмы жыго омејдә”, “Чәмә нәзәр жыгоје” вә с. Чыми сәбәб әве ки, ыштәни фамә һар гылә инсон зынәнине ки, әнҹәх Ғырони ајон мытләғ һәғиғәтин! Инсони ғәләмо бешә һар гылә мәтн чәј ыштә нәзәре. Јәне, әв “нисби һәғиғәте”, еһтијоҹыш һесте бо зијодә изоһоти, исботи.

Чымы ын сыханон мәно бо һандәкәсон чок мәлум быбу вотәјнә, Ҹејһун Һејдәр номәдә чәмә гыләј “нијонијә” Билә Facebookәдә нывыштә жинә 

мәтни чокнә һесте, жәгоән едаштејдәм бәчәвон нәзәри:
1. Jie, pie, çie yazılmalıdı. Amma jiy
e, piye, çiye yazılır. Niyə? Çünki, biz Azərbaycan türkcəsinə əsaslanırıq Talışca yazanda. Azərbaycan türkcəsində 2 sait yanyana gələ bilməz (alınma sözlər), olanda 2 sait arasına Y artırılır. Amma bunun Talış dilinə nə dəxli?! Talış dilində diftonq var- 'İE'. Mən oxuduğum xarici müəlliflər də jie, pie yazıb, jiye, piye yox. Bu sözləri tələffüz edin orda açıq-aydın, tam Y varmı heç? Orda zəif Y eşidilir, o da 2 sait arasında təbii olaraq yaranır. Necə ki, elə sait, təbii, aid sözlərində zəif Y eşidilir. Onda biz elə sayit, təbiyi, ayid yazaq da, niyə yazmırıq? Necə ki, savadsız adamlar elə belə də yazır sayit, təbiyi, ayid...
Есә боән ыштә ҹәвоби бынывыштәмон:

Çünki, biz Azərbaycan türkcəsinə əsaslanırıq Talışca yazanda”. Жәго ни, чымы Билә! Озорбојҹони тырки зывони бә дәрһәл варде тарыхи чок-чоки нәзәро дәвонош, бәвәдә бәшмә мәлум бәбе ки, ә зывон Ширвани ләһҹә әсосәдә бә мијон бешоән, чәј грәматикә әсосән офәјә толыши грәматикә әсосәдә. Јәне, әмә тырки грәматикә әсосәдә нывыштејдәнимон, әвон нывыштејдән чәмә грәматикә әсосәдә. Быми әмин бејро фик быдән бә ҹо тырки зывонон – тыркмәнон, гырғызон, казахон, һәтто османи тыркон зывони. Чәвон зывонәдә нин “-дыр, -дур, -дүр” шикиләдон, јаанки әвон веј вахти око дојдәнин әвони. Мәс., тыркмән жыго вотејдә: Алма ағаҹда. Толыш вотејдә: - Сеф доәдәј. Озорбојҹони тыркән жәго вотејдә: Алма ағаҹдадыр.

Жәго мисалон веј варде бәбе, әнҹәх чәмә мәғсәд әв ни ијо. Дәвом быкәмон ыштә тәһлили:

Azərbaycan türkcəsində 2 sait yanyana gələ bilməz (alınma sözlər), olanda 2 sait arasına Y artırılır”. Сәһве, чымы Билә! “Сәадәт”, “ҹамаат” вә с. Һәнијән бынывыштым? Ијо боәмә әһмијәтин әв ни ки, ын сыханон тырки зывони ыштәнкинин ја ҹо зывоно сәшоне әвон. Әсос әве ки, тырки зывонәдә һестин дыглә саити јанбәјан быә сыханон. Ыми рост вотејдәш ки, тырки зывонәдә веј вахти дыглә саит јанбәјан омеәдә, зывон рәвон быбу, зијодә дифтонг зывони гон ныкә вотәјнә, зијод кардә бејдә гыләј “ниманҹулә Ј”. Ијо Шымә гыләј мылоһизән едаштәмон бә һандәкәсон дығғәти, чәјо дәвом бәкамон ыштә ын фикири: 

Amma bunun Talış dilinə nə dəxli?! Talış dilində diftonq var- 'İE'. Чымы зынәјку, ым лап јолә сәһве, һәмән соф-ошко нишо дојдә ки, толыши зывони грәматикә һич зынејдәни чә иддо мыәллиф! Дифтонг чиче? Әве ки, сыханәдә дыглә саит (бәзне бе гыләј саит, гыләјән самит; мәс., ингилиси зывонәдә “car” нывыштејдән, әмма тәләффуз кардејдән “Ка:”) јанбәјан омејдә, әнҹәх иглә сәдо дојдән, јәне иглә һыҹә тәшкил кардејдән әвон. Ыми бә нәзәр быстәномон, бәвәдә дифтонг әзыни бе Ҹејһуни нывыштә “ие”. Чумчыко, ижән вотејдәм, дифтонг иглә һыҹә (сәдо) бејдә. Дыглә саити һар гыләјни һандә бејдәбу, бәвәдә дифтонг ни әв! Мәс., тырки зывонәдә дифтонг умумән ни. Есә бој нәзәр сәғандәмон бә пијо чымы нывыштә сыханон: сәадәт, ҹамаат – сеглә һыҹә һесте бымонәдә: сә+а+дәт; ҹа+ма+ат. Толыши зывонәдән жәгој. Дијә мәкән ки, чәмә кали шаирон һәмәкәсисә веј иддо кардејдән ки, мәвотбән Толыши зывонәдә быә гитә саитон дифтонгин! Әнҹәх сәһве ә фикир!  

Толыши зывонәдә һесте иглә дифтонг: “ыә”. Јәне, әмә нывыштејдәмон “ыә”, әмма тәләффуз кардејдәмон “ә”. Мәс.: пыә – пә, быә – бә. Охонә сыхани барәдә лозиме тикәј изоһот дој. “Быә” – олуб. Веј толышон һежо “бә” нывыштејдән, жәгоән тәләффуз кардејдән. Чымы зынәјку, сәһве жәго нывыште. Бочи? Боән һәмон сыхани око быдәмон фели ҹо-ҹо зәмононәдә: “Быәбе” – олмушду; бәбе – олаҹаг. Фәрғ мәлум бе, чымы Билә?  

Дифтонг һисоб карде әбыни мандә гитә саитон һич гыләјни: моә – мо+ә, зоә – зо+ә, боә – бо+ә вә с. Чыјо винде бејдә ки, бы сыханон һар гыләјәдә һесте дыглә һыҹә, әве дифтонг ни“оә”.

Есә омејдәм шымә нывыштә чы ҹумлә сәпе: “Jie, pie, çie yazılmalıdı. Amma jiye, piye, çiye yazılır. Niyə? Чокә парс дојдәш, әмма сәһв изоһ кардејдәш чәј ҹәвоби, чымы Билә! Есән аз һәмон парси дојдәм: Бочи?

1. “Mən oxuduğum xarici müəlliflər də jie, pie yazıb, jiye, piye yox”. Бочи  егынејдәш бә ку-кәмәндон, “хариҹи мыәллифонку” ҹәвоб нәвејдәш бә ын парси. Хариҹи мыәллиф омә бә Толыш, парсә бәнә шымә//бәмә гыләј толышику, әј чокнә вотәшебу һәмон сыхан, жәгоән нывыштәше ә фәғыри. Вотем пијејдә ки, хариҹи мыәллифонку ни чәј гыно, гыно чәмә ыштәкује! Бошамон бә нав: “Bu sözləri tələffüz edin orda açıq-aydın, tam Y varmı heç? Orda zəif Y eşidilir, o da 2 sait arasında təbii olaraq yaranır. Necə ki, elə sait, təbii, aid sözlərində zəif Y eşidilir. Onda biz elə sayit, təbiyi, ayid yazaq da, niyə yazmırıq? Necə ki, savadsız adamlar elə belə də yazır sayit, təbiyi, ayid...”. Лап бывотәмон, шымә вотәје, јәне чәвон арәдә гыләј “зәифә Ј мәсә бејдә”. Һәрчәнд ки, чымы зынәјку, әв “зәифә Ј” ни, лап зумандә сәдоје. Әмма ыми огәтејдәм бә кәно, һәрәкәт кардејдәм шымә вотәј ғәзинә. Быдә быбу “зәифә Ј”.

Ыми бызнән ки, “Ј” ыштән һежо “зәифә”, тикәјән дырыст бывотом, “ниманҹулә” сәдоје. Мәс., уруси зывонәдә чә сәдо (й) ном “кыртә и”-је. Уруси зывонијән бынәмон бә кәно, дим быгәтәмон бәштә толышә алими – бә мәрһум Әвәз Садыхзода. Әв чич нывыштејдә? Нывыштејдә ки, “талыш дилиндә сөзләрдә әлавә дифтонг јаранмасын дејә, ики саитин арасына јарымчыг “ј” сәси әлавә олунур”. Ым чәј нывыштәј, Хыдо рәһмәт быкә бәј! Пегәтән, чок-чоки баһандән чәј китоби!

Мадәм ки, шымә тәсдығ кардејдәшон ки, “зәифә -ј- мәсә бејдә”, бәвәдә шымә зынәнишон ки, нывыштә зывони шифоһи зывонику фәрғ бымәдәј ки, нывыштеәдә һәмон сәдо де ишорә (һәрфи) һукман нишо дој лозиме. Јәне, “пие” не, “пије” нывыште гәрәке.

Гирәм әмә әсос пегәтомон шымә мылоһизә, бәвәдә бә толыши зывони зијод кардәнинимон тожә һәрфон. Охо чәмә зывонәдә һесте “кыртә е”, јәне, бы “е”-јәдә ни һәтто “зәифә Ј”-ән! Ыми әсос пегәтомон, бәвәдә бочи “пи+е” быәнине? Жәго беәдә, бәлкәм бәштә әлифбо зијод быкәмон уруси зывонәдә быә “е/је” (пие – пије), “ё/јо” (сио – сијо), ғәрәјз ымон “јә” (руәдә – рујәдә) ијән ҹо һәрфон? Чымы зынәјку, охо һич еһтијоҹ ни быми! Жәгобу, бәвәдә ән чокә вариант әве ки, око быдәмон “ј” һәрфи.

Жыго зынејдәм, бы барәдә һәлә ки вәс бәка. Хыдованди, Ҹејһунә Билә дәвом карде фикәдә быбо ыштә мыколимә, бәвәдә әмәнән һәрәкәт бәкамон бынывыштәмон ыштә нәзәри чәј нывыштә тожә мәсәлон барәдә.

2. “Mən fikir vermişəm çoxları talışca yazanda inkar və digər ayrı yazılmalı olan şəkilçiləri sözə bitişik yazır, məsələn: nibomem, zındənim, kardedəbim və s. Bunun səbəbi aydındı niyə belədi. Çünki, biz Talış dilini Azərbaycan türkcəsinə əsaslanaraq yazırıq. Amma bu düzgün deyil. 
Çünki, Talış dilində inkar şəkilçisi digər Hind-Avropa dillərindəki kimidi.
Ne, ni, no. Rus, İngilis və digər Hind-Avropa dillərində də inkar belədi: Ne, ni, no, not. Və bütün Hind-Avropa dillərində bu inkar şəkilçisi ayrı yazılır sözdən. Məsələn: NE znayu, do NOT know. Onda niyə Talış dilində bitişik yazılsın ki?! Niyə nibomem, zındənim olmalıdı?! Bu sözləri tələffüz edin, görəcəksiniz ki, ayrı tələffüz edilir. Nİ bomem. Vurğu 'ni'-nin üzərinə düşür. 
Talış dilinə aid xarici müəlliflərin kitab və məqalələrində də inkarın sözə bitişik yox, ayrı yazıldığını gördüm.
Xülasə: Belə yazılmalıdı: Ni bomem, zındə nim, kardedə bim, mə vot və s.

Ијоән јодәдә огәте лозиме гыләј мәсәлә: Мәнтығ иглә принсипи бе тәләб кардејдә гыләј проблеми тәһлил кардеәдә. Јәне, гыләј проблеми тәһлил карде әбыни дыглә мыстәви сәпе. Чыми мәно ыме ки, сыхан шејдәбу һәшә шикиләдон һәхәдә, бәвәдә әвон һәммәј и ғајдәдә нывыштәнинин. Бочи ымони нывыштејдәм? Боән нәзәр сәғандәмон бә Ҹејһунә Билә нывыштәјон:

Mən fikir vermişəm çoxları talışca yazanda inkar və digər ayrı yazılmalı olan şəkilçiləri sözə bitişik yazır, məsələn: nibomem, zındənim, kardedəbim və s. Bunun səbəbi aydındı niyə belədi. Çünki, biz Talış dilini Azərbaycan türkcəsinə əsaslanaraq yazırıq. Amma bu düzgün deyil”. Чымы зынәјку, сәһве шымә ын нәзәрән, чымы Билә! Изоһ кардејдәм:

1) Фел бино бејдә мәсдәрику. Әве сыфтә боән шымә нывыштә сыханон тәсриф ныбә формәдә – мәсдәрәдә бынывыштәмон: омеј – ҝәлмәк, зынеј – билмәк, танымаг; кардеј – етмәк. Есән боән бынывыштәмон чәвон һәшә формон: номеј – ҝәлмәмәк; нызнеј – билмәмәк, танымамаг; ныкардеј – етмәмәк. Шымә сәһв чичәдәј?

Шымә јодо бекардејдәшон ки, толыши зывонәдә быә фелон тырки, ја Шымә вотәјнә, ҹо Һынд-Авропә зывононәдә быә фелонку фәрғ бымәдәј ки, чәмә зывонәдә фели һәшә формә 2-3 ғајдәдә бә әмәл омејдә. Мәс.: Тырки зывон: ҝәлмәк-ҝәлмәмәк, јемәк-јемәмәк вә с.; Уруси зывон: делать – не делать, кушать – не кушать вә с. Фик быдошон, бәвиндешон ки, бә зывононәдә фели һәшә әнҹәх и ғајдәдә бә әмәл омејдә. 

Есә бој фик быдәмон бә толыши зывонәдә быә фелон: а) омеј – номеј, шеј – нышеј, бардеј – ныбардеј вә с.; б) окардеј – оныкардеј; огәтеј – оныгәтеј, овардеј – онывардеј вә с.; в) дәкандеј – дәныкандеј; дәвардеј – дәнывардеј вә с.

Бочи нывыштыме ки, иглә принсип быәнине? Чумчыко гирәм Шымә вотәј ғәзинә бынывыштомон, бәвәдә “б)” ијән “в)” бәндонәдә доә быә фелон һәшә чокнә нывыштәнинимон: о ны кардеј; о ны гәтеј; о ны вардеј; дә ны кандеј, дә ны вардеј? Чокнәј, чымы Билә, бә хошы омејдә?

Боән бошамон тикәјән бә нав. Нишо быдәмон фели зәмонон нывыште ғајдон.  

Дәвардә зәмон: Тсдығ: окардејдәбим – ачырдым; һардејдәбим – јејирдим; шејдәбим – ҝедирдим. Һәшә: окардејдәныбим – ачмырдым; һардејдәныбим – јемирдим; шејдәныбим – ҝетмирдим.

Шымә мисал вардә ҹо Һынди-Авропә зывононку толыши зывони фәрғ бымәдәј ки, мәс., уруси зывонәдә һәшә пуршә “не” нише һич гылә мыстәғилә мәно. Бәс толыши зывонәдә чокнәј? Гирәм бәнә Шымә вотәј бынывыштомон, жыго бејдә: окардејдә ныбим; һардејдә – ныбим; шејдә – ныбим.  Фик быдән ијо бә һәшә пуршә: “ныбим”. Ај чымы Билә, охо ым гыләј мыстәғилә сыхане, мәношән ыме: “јох идим”. Еһанә Шымә вотәј ғәзинә бынывыштомон, бәвәдә мәно жыго бејдә: окардејдә – (о) ачыр + ныбим - “јох идим”. Мәлум бе бәшмә? Әве толыши зывонәдә һәмон һәшә пуршон иврәдә быәнинин де фели бынә, гирәм әвони ҹо бынывыштош, чымы мәрһумә Инә патә тыршинә аш бәбе чәмә зывон!

Әнҹәх һәлә деми сә бејдәни мәсәлә, иглә жәго быәбәј, дард бә нимәбе!

Есә боән дәвардә зәмони ҹо формонәдә бынывыштәмон һәмон сыханон: Тәсдығ: окардыме – ачдым; дәкандыме – басдырдым; Һәшә: оныкардыме – ачмадым; дәныкандыме - басдырмадым. Бәс ыми чокнә бынывыштәмон, чымы Билә: о ны кардыме; дә ны кандыме?

Дәвардә зәмони һәнијән гыләј формә: Тәсдығ: оәкәјм – ачардым; әһәјм – јејәрдим; Һәшә: онәкәјм – ачмаздым; нәһәјм – јемәздим; дәәвардим – кечәрдим - дәнәвардим. Шымә вотејдәшон, жыго бынывыштәмон: о нә кәјм; нә – һәјм; дә ә вардим? Быми чич бәвотен, ај Биләм?! Одәм нывыште бәнав һич гыләј фикир нибәка ки һа, чымы нывыштәјон ҹо һандәкәсонән бәбен?

Гыләјән формә: Тәсдығ: һардыме – једим; бардыме – апардым, уддум; окардыме – ачдым; дәвониме – өтүрдүм; Һәшә: ныбардыме – апармадым, удмадым; оныкардыме – ачмадым, дәнывониме – өтүрмәдим. Ымони чокнә бынывыштәмон: ны бардыме; о ны кардыме; дә ны вониме?

Есәтнә зәмон: Тәсдығ: окардејдәм – ачырам; бардејдәм – апарырам, удурам; дәвонејдәм – өтүрүрәм. Һәшә: окардејдәним – ачмырам; бардејдәним – апармырам, удмурам; дәвонејдәним – өтүрмүрәм. Тәклифон чиче, жыго бынывыштәмон: окардејдә – ним (“окардејдә” – семинә шәхси потәдәј, јәне, “әв окардејдә” – о ачыр; “ним” – јохам – иминә шәхси потәдә); бардејдә – ним; дәвонејдә ним?

Вәомә зәмон: Тәсдығ: бәбам – апарарам; бәһам//баһардем – јејәрәм; обәкардем – ачарам; дәбәкандем – басдырарам. Һәшә: нибәбам//әбәним – апармарам; нибәһам- нибәһардем//әһәним – јемәрәм; онибәкардем – ачмарам; дәнибәкандем – басдырмарам. Демон чич быкәмон: ни бәбам (“ни” – јохдур; бәбам – апарарам); ә бәним (“ә” – бывотәмон, ишорә әвәзәкәј, бәс ым “бәним”и мәно чиче?); ни бәһам – ни бәһардем// ә һәним (“ә” – ишорә әвәзәкә, бәс “һәним” чиче?); о ни бәкардем; дә ни бәкандем?

Һежо вотәме, нывыштәме: Толыши зывони грәматикә чанәдә бывотош мырәккәбе (кафте)! Ым зывони грәматикә веј мәсәлон д мығојисә карде әбыние һич ҹо зывони грәматикә! Бы мәноәдә ки, чәмә зывони һестыше ыштә ғајдон, ғанунон, принсипон. Росте, чәмә зывони лексикә – бы зывонәдә быә сыханон вејни мывофиғ омејдән бә фарси сыханон. Әмма чәмә зывони грәматикә гырд фәрғине фарси грәматикәку. Мәс., фарс нывыштејдә “дәр ханә” – кәдә, “әз ханә” – кәо, кәјку. Дешмә вотәј бышомон, әмәнән нывыштәнинимон: кә дә; кә -, кәј ку? Әбынихо жыго! Чандә кәрә вотәме: Тырки зывони грәматикә дәвардә әсрәдә нывыштәкәсон чок зынәшоне толыши зывони грәматикә, әве чок-чоки сывнијәшоне ыштә зывон! Әмма әмә детобә есә һежо бә почәшыкыримон, бешејән зынејдәнимон бә гыләј овдонә! Сәбәбән ыме ки, гыләј аваз омејдә һар толыши гәво! Гыләј мәсәлә бә чики сә дәшејдәбу, әлбәһол ныштејдә компјутери пештәдә, дәчыпнејдә ыштә зынәјон! Мызокирә, һәсбәһс, мыколимә, ымон һәммәј, һәлбәттә, чокә мәсәлән! Интаси гыләј әндозә һестыше һар чиј. “Аз жыго вотејдәм, жыгоән быәнине!” – жыго әбыни, чымы Билә!  

Охојәдә гыләјән мәсәлә барәдә пијејдәме бынывыштым: Һар чиј ки нывыштыме ијо, ымон һәммәј чымы ыштә фикирон, нәзәрон, мылоһизонин. Бычымон вәјнә сыхан воте пијәкәс, ымони ғәбул ныкардәкәс, гыләј ҹо фикири һәнијән сәрост, чымы мылоһизон сәһв һисоб кардәкәс быбо, аз веј шо бәбем! Бынывыштән ыштә мылоһизон, быдә ҹәми һандәкәсон, азән бәнә ҹо толышон, иштирок быкәмон бы мызокиронәдә.

Быбахшән мыни, еһанә ғејри-ихтијори гынимбу бәшмә хото!

 

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (1 добавлено)

  • Опубликовано Rabil, 14 Март, 2013 00:38:34
    Çand kərə bəvoten ki Fəxrəddin Əboszodə nəfəs şedə-omedə Tolışi zıvoniku sıxan kardədə 10 kərə no-peqət bıkən...Çand qılə elmi dərəcə bıə alimon bukə dəbəsue bə zəmini...Iştə BUKƏ bə tolışi zıvon eməqətən...Vəse, aybe...

Главные новости

|