"ДжЭНГЭЛИ hЭРЭКОТ"И ТАРЫХИКУ -II

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 11 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

“ҸӘНГӘЛИ ҺӘРӘКОТ”И ТАРЫХИКУ

     Ирони ҹәми хәлғи мәрағинбе хысусән Ирони бә нимәмыстәмләкә һол дәғандә 1919-нә сори Ингилтәрә-Ирон мығовилә ләғв карде. Кучек хан һәмән һәрәкәт кардеjдәбе ки, бә Гилони вилоjәти мухтарә статус доә быбу. 

     Че Сәвети Русиjә нымоjәндонән бә Гилонә вилоjәти аид һестышонбе ыштә планон. Бә В. Ленини “инғылоби ихроҹ” идеjә әсосән, сосиәлистә инғылоби че дәвардә чарә Русиjә әрозиjонәдә бәрғәрор карде бәпештә, нәзәрәдә гәтә беjдәбе һәмонә инғылоби бә ҹо мәмләкәтонән “ихроҹ карде”. Гилонәдә быә һодисон бә иминә тәҹрубә мәjдон пегардин бо “сәветә инғылоби ихроҹ кардеj”. Интаси Ирони коммунистә партиjә ныбә мымкун ныбе ын идеjә бә жимон дәвониjе. Де ын мәғсәдиjән сәветон Загафгазиjәдә жиjә ироныжон һәмрәғ кардеjдәбин бә 1917-нә сорику мывҹуд быә партиjә “Әдоләт” дәше. Деjәвон бә иҹо, сәветон һәмән, Иронә кәмунистә партиjә сохте тади карде горәнә, бә партиjә “Әдоләт” ғәбул кардеjдәбин сәветә вәтәндош быә, интаси ироныжонку де һичи фәрғин ныбә вырәjнә озорбоjҹоныжонән (чәвон веjни сәвети ҹәсусонбин).  

     1920-нә сори иjуни 22-дә партиjә “Әдоләт”и ғурултаj дәвониjә бе Әнзәлиjәдә. Ғурултаj дәгиш кардыше че партиjә ном, чыми бәпештә партиjә ном бе “Ирони Коммунистә партиjә” (ИКП). Че партиjә Мәркәзи Комитә (МК) сәдр выжниjә бе ифротә чәпәвон А. Султанзодә (һәғиғәтәдә әj дәгиш кардәшбе ыштә ном иjән фәмилиjә; әв ермәнибе, номышән Аветис Микаелjанбе). Чы одәми партиjә сәдр бе нәтиҹон бируз дошоне ыштән чәj вәомә фәолиjәтәдә. Че партиjә узвон веjни jа дырозә мыддәт Иронику бә кәно жиjә ироныжонбин, jаанки һич ироныж ныбин. Бы сәбәбәдән Гилони ҹәмат ачин һисоб кардеjдәбе әвони, әве ғәбул кардеjдәныбе. 

     Еjни зәмонәдә дәмандин бо Ирони Сыә Орду сохте. Интаси, бәнә ИКП ғәзинә, бә ордуjән пегәтеjдәбин де ироныжон бә иҹо, һәмән че Загафгазиjә сәбәсон. Ирони Сыә Орду бә Гилони рәсеәдә, чәj команданәти бә даст дәғандыше Кучек хан, вотыше, әвон ироныжин, омән бо ыштә мәмләкәти озоди роәдә мыборизә барде. Тикәj дәварде бәпештә, Ирони Сыә Орду думотоно, Бокуjәдә сохтә быә тожә һәрбиjә ибәjонән дәро кардә бин бә Гилон.

    Че ИКП рәһбәрәти Кучек ханику тәләб кардеjдәбе Гилонәдә сосиәлистә ислоһотон дәвоне. Кучек хан, есә боj, һич ҹурә рози беjдәныбе деми. Вәзjәти жыго гон бе виндә коммунистон де Кучек хани рәғибон – Әһсәнулла хани иjән Халу Ғырбони дасти һозы кардышоне һәрбиjә пегордон иjән Кучек хани физики мәһв карде планон. Кучек хани хәбә гәтыше чымику, интаси бә нәзә сәше ыштә дышменон һәниjән зуманд бе, әве опыртиjәj һуҹум кардеjку, 1920-нә сори иjулә манги 10-дә де 1100 нәфәринә дастә бә ниjони окыриjәj бә вишон, jәни бә Фумән.  

      Кучек хани чәjо сәғ беше че тәһлукә жиjәдә ноше че коммунистон һәмә планон. Әве әвон тәклиф кардышоне бә Кучек хани ки, сәнибәтон огарды бо бә Рәшт, рәһбәрәти быкә бә һукмәти. Чыми нубәсәтон тәлә бе сәрәсә Кучек хан рози ныбе.

      Демиjән выло бе ҹәнгәлиjонку (Мирзә Кучек хан), чәпәвонә мыҹоһидонку (Әһсәнулла хан), коммунистонку (А. Султанзодә) иjән кырдә дастонку (Халу Ғырбон) иборәтә ибыә хәлғә ҹәбһә. Бино бе дыһафтәjнә беһакимиjәтәти довр.  

      1920-нә сори иjулә манги 31-дә Әһсәнулла хани рәһбәрәти кардә, ИКП нымоjәндоно иборәтә тожә сохтә быә Ирони миллиjә-озодиjә комитә бә даст сәше һакимиjәт Гилонәдә. Че комәмунистон бә һакимиjәт оме ғәбул ныкардә Кучек хан бә һуҹум дәварде бә нуjә Гилони һукмәти вәjнә, интаси мәғлуб бе, огарде бә Фумән.  

     Һакимиjәтыш Бокуjо вардә быә урусә иjән озорбоjҹоныжә сыә сәрбозон тифангон сәпе сохтә быә Ирони миллиjә-озодиjә комитә сәһвән жыго зынеjдәбе ки, Гилонәдә һәни капитализм мывҹуде иjән зәмин һесте бә сосиәлизм дәвардеjро. Әве ын һукмәт дәманде бо бынәjнә ислоһотон дәвониjе. Бо әрбобон нәзәрәдә гәтә быә әрзоғә мысодирә програми бә жимон дәвониjе вардыше бекардыше бәj ки, че миjонә иjән һырдә мылковон, һәтто че диjовыжон дасто сә бе, бәбе воте, һәмә jомjә. Диjовыжон мәҹбур кардә бин ки, шартуки һәммәj быдән бә һукмәти. Ын системи һәниjән әрбоб кардыше дыждә мылковон. Есә боj, диjовыжон мәһрум бин иглә ыштә гитә һәjвононку не, һәмән бо каште нәзәрәдә гәтә быә тумикуjән.  

     Шәһронәдә доjәнә гырдә карде асбардәшонбе бә әрбобә тоҹирон. Әвон исә че доjәнә әсосә гони ношоне бә шәһри веjнә һиссә тәшкил кардә сәнәткон иjән һырдә тоҹирон гиj. Че шәһрон гырдокәно пикетон ноә бин ки, диjовыжон ыштә ди тәсәруфоти молон бекарде нызнон бә выжор. Демиjән гырд моjәпуч бин диjовыжон. Ыштә дәвониjә сиjосәти нәтиҹәдә малиjә чәтини кәшә Әһсәнулла хан диjовыжон иjән сәнәтконку се манг бә нав гырдә кардеjдәбе доjәнә. Де мангон мыжди сәjдәныбин бәндәрәдә иjән идоронәдә ко кардә коәкә иjән ковонон.  

     Коммунистон бә һуҹум дәвардин һәмчинин бә дини вәjнә. Әвон тәһғир кардышоне мығәддәсә Ғырон, дәкыштышоне динә ходимон, пиjеjдәшонбе ки, женон һәзоһәлбәт шодән ыштә чадрон. Әвон ҹәматику тәләб кардеjдәбин ки, имтино быкән де Кучек хани иjән милли буржуазиjә әмәгдошәти кардеjку. Ҹәзо доjдәбин бә рози ныбәкәсон.

     Ымон һәммәj сәбәб бин әһолиjәдә бә коммунистон нығылә нифрәти һиссон олыве.

     Кучек хани һакимиjәтику кәно карде бәпештә, коммунистон фикир кардеjдәбин ки, һуҹум быкән бә Теһран, сосиәлистә инғылоби певыло быкән бә Кобәсонә Ирон. Интаси бо ын плани бә жимон дәвониjе ками кардеjдәбе чәвон ғыввә. Бы сәбәбәдән, Әһсәнулла хани һукмәти навәдә ссенари һозы кардәшбе ки, һәрбиjә комәг быстәны Озорбоjҹони ССР-ку. Озорбоjҹони ССР-и че ингилисон бочәj ҹәнубә сәрһәдон хәто бе (бәвәдә Ланкони ғәзоәдә Шаһверәни, Нәҹәфғоли хани иjән ҹо ғачәғон дастон мыборизә бардеjдәбин де сәветон) вонә варде горыш, ыштә һәрбиjә ибәjон вығандыше бә Гилон.  

     1920-нә сори августә манги 14-15-дә де беовандәти сә бе Әһсәнулла хани бә Теһран тәшкил кардә әнәһозыә һуррәҹ. Шаһи ләшғәрон рымуз кардеjдәбин де чәкәм-чәкәми бә пешо окыриjә коммунистон. Кучек хани бәвон раj доше ки, дәвардын ҹәнгәло. Августи 22-дә че Староселски рәһбәрәти кардә ирони кәзәкә дивизиjә соjб бе бә Рәшти. Коммунистон окыриjәjн бәди Әнзәли.  

     Кучек хан бә коммунистон вәjнә мыборизә бардеjро де ингилисон бә иҹо сохтыше хысусиjә полис иjән сәдо кардыше ҹәмат ки, мәһв быкән коммунистон. Чыми бәпештә Гилони веjнә выронәдә, чә ҹумләо Рәштәдә выло кардә бин че коммунистон тәшкилотон.

     1920-нә сори сентjабрә манги 1-7-дә Бокуjәдә дәвониjә бе че Шәрғи хәлғон иминә ғурултаj. Ирони нымоjәндә һееjәти jол Һеjдәр хан Әмиоғлу бә телә тәнғыдә отәш гәтыше Әһсәнулла хани һукмәти дәвониjә сиjосәт.  

      Һәмонә сори октjабрә мангәдә кали авантуристон бекардә бин ИКП МК-о, Һеjдәр Әмиоғлу выжниjә бе тожә сәдр.  

      Һеjдәр хан де мыборизә инғылобәвон бе бә иҹо, әсыл сыә террорәвонбе. Де чандә сәфон әj бә Ирони довләтә рәһбәрон вәjнә дәвониjәшбе овандинә террорә актон.  

      1921-нә сори jанварәдә ИКП МК ғәбул кардыше “Ирони сосиалә-иғтисодиjә вәзjәт иjән Ирони коммунистә партиjә “Әдоләт”и тактикә барәдә тезисон”. Де “Һеjдәр хани тезисон” номи мәшһур быә ын сәнәд нәзәрәдә гәтеjдәбе мывәғғәти (пеш зуманд бе Һеjдәр Әмиоғлу нәзәрәдә гәтеjдәбе ки, Кучек хани миjоно пегәты, дәвом быкә сосиалистә тәдбирон Гилонәдә) сосиәлистә тәдбирон оһаште, пролетариатику гәтәше тосә миjонә буржуазиjә че әһоли һәмә тәбәғон бә шаһи, дыждә мылковон иjән империалистон вәjнә икарде, де Кучек хани иттифоғ басте, че әһоли дыләдә бәчәj миллиjә һеjсиjотон ныгынә тәблиғот барде.  

      Һеjдәр хан де ибыә ҹәбһә бәрпо карде мәғсәди дәманде де Кучек хани бә гәпон. 1921-нә сори маjә манги 8-дә әвон омәjн бә раj. Сохтә бе пенҹ кәсику (Кучек хан, Һеjдәр хан, Әһсәнулла хан, Халу Ғырбон иjән Мирзә Мәһәммәди) иборәтә Ирони Инғылобә ҹәбһә. Интаси бы сәфә ғоjм ныбе сохтә быә ҹәбһә. Чумчыко ше-ше һәниjән шигирд беjдәбе бә Инғылобә комитә дахыл быә групон арәдә шә мыборизә. Лап сыфтәдә Әһсәнулла хани имтино кардыше әмәгдошәтику. 1921-нә сори иjуләдә әj дәманде бә һуррәҹ Теһрани сәпе. Интаси бы сәфән әj чок гәтәшныбе ыштә һәрбиjә иjән сиjосиjә пирпаз. Әве мәғлуб бе, вите ҹанги мәjдоно. Бә жыго ыштәнбәсәти горә Әһсәнулла хан бекардә бе Инғылобә комитәо. Бәчәj вырә выжнишоне Халу Ғырбони тәрәфдор Сәрхош.  

     1921-нә сори августә-сентjабрә мангонәдә коммунистон оҹымош омәjн. Чәвон думоjәнды дәвониjә кали тәдбирон иjән тәблиғоти нәтиҹәдә ше-ше рост беjдәбе че әһоли косибә тәбәғон иjән диjовыжон дыләдә чәвон ныфуз. Кучек хани нороһат ныкарде нәзни жыго вәзjәт. 

      1921-нә сори августә манги 4-дә бә Кучек хани вәjнә Гилонәдә ижән елон кардә бе сәвети һакимиjәт. Кучек хан веj чок сәрәсеjдәбе ки, пешәкорә террорәвон Һеjдәр хан Гилонәдә кифоjәт ғәдәрәдә ғоjм бе бәпештә һәрәкәт бәка бочәj физикиjә мәһви. Гирәм сә гәтәшбәj ын плани, бәвәдә коммунистон роһат һуҹум әкәjн бә Теһран, бә даст әвәjн сәршәһри. Нәтиҹәдә һәмә Кобәсонә Ирон дәәварди бә Сәвети Русиjә һимоjә. Ингилисон бә һодисон жыго ҹәрәjон карде анә әминбин ки, әвон окырнишоне ыштә Кобәсонә Иронәдә быә һәрбиjә ибәjон әсосә һиссә бә Ҹәнубә Ирон. Иjо әвон әрәбон, лурон, бәхтиjарон иjән ҹо тоjфоно Ҹәнубә Иронә федерасиjә сохте фикри кардеjдәбин ки, ыштә тәсири жиjәдә огәтон ын әрозиjон. Гирәм жыго быәбәj, бәвәдә парси жиjәдә әманди Ирони бәнә гыләj довләти һестемон.  

      Кучек хын чок хәбәдобе чымонку. Әве әв дәманде бо һозы бе бә һәрбиjә пегордомони. 

      1921-нә сори сентjабрә манги 29-дә Кучек хани дастон ибердәмәдә һуҹум кардышоне бә Пасиһанәдә иҹлос кардә Инғылобә комитә узвон. Сәрхош иjән Һеjдәр хан кыштә бин. Бә Гилони вишә роон чок бәләд быә Халу Ғырбони вите зынәj. Һәмонә ружи Кучек хани мандә дастон дахыл бин бә Рәшт иjән Әнзәли, әвон выртивыло кардышоне че ИКП һәмә тәшкилотон. Гәтышоне чандә коммунистон (хысусән омәкәсон), дошоне әвон бә гуллә гәв.

      Ыштә нубәдә, сәғ мандә Халу Ғырбон рәсәj бәштә табеjәтиjәдә быә дастон, дәварде бә һуҹум Рәшти иjән Әнзәли сәмтәдә. Де минволи сә ныгәтыше Кучек хани плани, әве Гилон ғәрғ бе бә вәтәндошә ҹанги. 

     Ын фырсәти веj вахти чәш кардә шаһи һукмәт че һәрбиjә назир Рза хани рәһбәрәти жиjәдә ғошунон вығандеjдә бә Гилон ки, инғылоби быһытвоны. Һич гылә сиjосиjә виндымоныш ныбә, офәjә вәзjәтику истифодә карде-карде га бын гаән бә ҹо сәркәрдә умуж гыниjә Халу Ғырбон бы сәфә дәварде бә шаһи һукмәти тәрәф. Рза хани доше бәj полковникә рытбә, асбардыше бәj Кучек хани рымуз карде.

     Ноjабрә манги 2-дә һукмәти ләшғәрон дахыл бин бә Рәшт. Егырд гәтә быә Кучек хан гәдә-гәдә окыриjеjдәбе бә бандон. Ноjабрә манги охоjәдә дәбиjә һоләдә пәjдо кардышоне Кучек хан Толыши вишонәдә, обырнишоне чәj сә. Халу Ғырбони роснише чәj обырниjә быә сә бә Теһран, чыми мығобиләдә тәлтиф кардә бе де генералә рытбә (1922-нә сори Халу Ғырбони һәмтобjон - кырдон кыштышоне әв).

     Диjә мәкәмон ки, Гилони республикә сыгут кардыше, әнҹәхән һәлә хәjли вахт че диjовыжә усjонон сәвон бе Гилони вилоjәт. 1922-нә сори март-апрелә мангонәдә зумандә усjонон бин Гилонәдә Кәрбәлоjи Ибраһими, маj-сентjабрә мангонәдә исә Сәjд Ҹәлали (че ҹәнгәлиjон навәжәнон гыләjни) рәһбәрәти жиjәдә.  

     1926-нә сори товыстонәдә Гилонәдә дәвардә әфсәр Ибраһим хани гырдә кардыше бәштә сә һәрбәдә быә һәркиһәркиjәтику норози манде горыш витә сәрбозон, пиjәше оҹон биjә ҹәнгәлиjә һәрәкоти. Усjонәвонон (400 кәс) һаштеjдәныбин ки, феодалон рынҹи быкән диjовыжон, әвонән тәмин кардеjдәбин усjонәвонон де jомjә. Чәвон еһдәку оме зынеjдәныбин вырәjнә һукмәти ғыввон. Әве позәдә мәркәзо тожә ғыввон омәjн бәчәвон комәг. Ҹәзо әмәлиjот дәвониjә бе Фумәни сәмтәдә. Усjон тосниjә бе хуни дыләдә. 1927-нә сори февраләдә гәтышоне Ибраһим хан, едом кардышоне әв. 

      Демиjән бә сә рәсәj Мирзә Кучек хани сохтә, че толышон де гиләкон, умумән Ирони тарыхи ән шонинә сәһифон гыләjни тәшкил кардә “Ҹәнгәлиjә епопеjә”.

“Шəвнышт”. ружнoмə, № 7 (2006 сор)

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|