"ДжЭНГЭЛИ hЭРЭКОТ"И ТАРЫХИКУ -I

Разделы

Архив

Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

Рассылка

Подписаться на рассылку:


  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Оцените содержание статьи?

(всего 45 голосов)
Изменить размер шрифта Decrease font Enlarge font
image

 

“ҸӘНГӘЛИ ҺӘРӘКОТ”И ТАРЫХИКУ


    …Остородә быә Озорбоjҹони иjән Ирони сәрһәдику дәварденҹән бә дим, дахыл беjдәш бә Ирони вилоjәт Гилон. Чы вилоjәти шимоләдә сәбәсо быән толышон, мәркәз иjән ҹәнубәдә исә әсосән гиләкон. Бандонәдә жиjә әһоли веjни голышонин. Тарыхән Иронәдә быә һәмә хәлғә һәрәкотонәдә бә иҹо иштирок кардәшоне де һәзо сорон иjо жиjә, бәштә ришә горә Мәдо (Мидиjә) хәлғонәдә быә толышон иjән гиләкон. Чы нохтеjи-нәзәро истисно ни Ҹәнгәли һәрәкотән.

    1911-нә сори декабрәдә че Русиjә иjән Ингилтәрә мыдохилә иjән һәрбиjә пегордымони нәтиҹәдә мәғлуб бе Иронәдә 1905-нә сори бино быә инғылоб. Интаси деми мымкун ныбе окыште Иронәдә жиjә хәлғон инғылобиjә руфи. Ирони хәлғон сиjосиjә иjән иғтисодиjә жимони ше-ше һәниjән гон бе зәмин сохтеjдәбе бо тожә инғылобиjә бешемонон. 1912-нә сори, - че иртиҹо туғjон кардә гыләj вахтәдә, - дәвардә инғылоби әсосә мәрәнгон гыләjни быә Гилонәдә беше бә мәjдон бә шаһи мытләғиjәти иjән хариҹиjә мыстәмләкәвонон вәjнә сәбәро быә Ҹәнгәли һәрәкот.

    Ҹәнгәлиjә дастон фәолиjәт нишо доjдәбин әсосән Гилони шыкастә вишонәдә (һәрәкоти номән чыjо пегәтә быә). Чәвон әсосә базә рәjон Фумәни вишонәдә быә мәзә Ҹәнгәл-Туләмбе. Чы һәрәкоти навәжән че 1905-1911-нә сорон Ирони инғылоби фәолә иштирокәвонон гыләjни быә Мирзә Кучек хан моәку быәбе Рәшти тоно быә ди Дузахәдә тоҹири хыjзонәдә. Мыкәммәлә тәһсил сәj бәпештә әв лоjиғ виндә быәбе бә "Мирзә" дәрәҹә. Әj иштирок кардәшбе 1911-нә сори Гилони фидоиjон бә Теһрон кардә һуррәҹәдә. Мәрдә, бетәмәнноә иjән сәрыштәjнә Мирзә Кучек хан мәшһурбе Гилонәдә. 

    Де Мирзә Кучек хани бә иврә Ҹәнгәли һәрәкоти сохтәкәсон гыләjән доктор Һешмет Талегани, әрбобә тоҹир Һоҹи Әһмәд Кесман, Ҹәвод Кәләбизани, Моин Роаjа иjән ҹо шәхсон номи гәте бәбе. Бә ҹәнгәлиjон умуж гыниjәбе һәмән Халу Ғырбони навәжәнәти кардә һырдә кырдә дастә (әвон шартукә мәзонәдә де мыжди ко кардәкәсонбин). Че ҹангәлиjон дастон әсосән диjовыжонку, че диj иjән шәһри һырдә буржуазиjә нымоjәндонку тәшкил быәбин. Бы дастон умуж гыниjәбин сывоj Гилони ҹәмати, һәмән Ирони ҹо вилоjәтонку омә мыҹоһидонән. Гилони әрбобон ҹәнгәлиjон тәмин кардеjдәбин де малиjә иjән силоһи. 

    Һәрәкоти навәжәнон вәдә ноә быәбе ды-се гылә вәзифә: ингилисә иjән урусә ләшғәрон тожниjеj, гәтымәвонә режими ләғв кардеj, конститусиjә бәрпо кардеj, Ирони гырд мыстәғиләти бә даст вардеj, бә мытләғиjәти ыштәнбәсәти охоj ноj, бә иғтисодиjә овҹи ноил беj и.ҹ.ч.

    1914-нә сори I Дынjо ҹанги бино быә вахтәдә че ҹәнгәлиjә дастон пешти ҹәбһәдә бо урусон сәдож бе бә нәзәр сә Рәштәдә быә урусә консул һәбс доjдә карде Мирзә Кучек хани. Әнҹәх Мирзә Кучек хан вите зынеjдә зиндоно, сәнибәтон дәро гынеjдә бә Ҹәнгәл-Туләм, әjо дәвом кардеjдә бо һәрбиjә дастон сохте.
1915-нә сори ды-се гылә овандинә ғәләбә бәпештә һәниjән зуманд беjдән ҹәнгәлиjон. Һәмонә сори декабрә мангәдә Мирзә Кучек хани әнәхәбәдә һуҹуми нәтиҹәдә 300 нәфәринә урусә-казәкә дастә мәғлуб карде урусон вадар кардеjдә ки, быримонинә тәдбирон бывиндын. 1916-нә сори сыфтәдә шиддәтинә ҹанг беjдә че ҹәнгәлиjон де урусон тожә омә ләшғәри арәдә. Мәғлуб быә ҹәнгәлиjон окыриjеjдән бә вишон, бино кардеjдән бо партизонә мыһорибә барде.

    Иминә Дынjо мыһорибәдә Иронәдә сә рост кардә миллиjә-озодиjә мыборизә әсосән сәбәро быәбе бә Русиjә иjән Ингилтәрә вәjнә. Әве чәвон рәғиб быә Алманиjә иjән Тыркиjә дештә ҹәсусон васитә әлоғә сохтеjдән де Мирзә Кучек хани, силоһ иjән сурсот вығандеjдән боәj. Ды-се кәс алманә иjән тыркә һәрбиjә мытәхәссисән омеjдән бә комәг бә Мирзә Кучек хани. Алманон иjән тыркон нәзәрәдә гәтеjдәбин Ирони гәтыми бә сә жәj бәпештә бә вилоjәт Гилон беше, чыjо Боку сәмтәдә һәрбиjә әмәлиjотон барде. Интаси че урусон бә Ирони шимал ләшғәр варде иjән че ҹәнгәлиjон мәғлуб бе дәгордынише ын планон. 
1917-нә сори ҹәнгәлиjә һәрәкоти сәнибәтон етәнәше Гилон, певыло бе бә вилоjәт Мазандәрон. Вырәjнә феодалон Әмир Моаjед, Мәһәммәд Әли хан, Әмир Мәһәррәм иjән Сәрдач Ҹәлил бә нәзәр сәшоне че ҹәнгәлиjон рост быә ныфуз, әве бастышоне созиш де Мирзә Кучек хани, демиjән фактики имтино кардышоне ингилиспәрәстә Теһрони һукмәт зынеjку. Сәрвәзир Восуг әд-Довлә ҹәнгәлиjә һәрәкоти асбардеjдә бә Гилони дыждә феодалон гыләjни быә Әмир Мухтадыр Толыши, интаси әв имтино кардеjдә чымику.

    Ҹәнгәлиjон ҹәмати гузорони чок кардеjро дәмандеjдән бо кали тәдбирон винде. Бә Теһрон витә һукмәтпәрәстә феодалон мылкон мысодирә кардә беjдән, диjовыжонку гырдә кардә быә натуралә доjәнон хәjли кам кардә беjдән. Гырдә кардә быә доjәнон бахш кардә беjдәбин че ҹәнгәлиjон иjән феодалон арәдә. Кучек хан иjән һәрәкоти ҹо рәһбәрон бә һәрәкәтбин ки, мыдохилә быкән бә вилоjәти һукмәти инзиботиjә коон, кәно быкән вәзифәку губернатори иjән довләти мәмурон.

    Мәһз бы вахтәдә Гилонәдә сохтә беjдә Кучек хани рәһбәрәти жиjәдә че дини ходимон де дыждә мылковон "Иттиһади-Ислам" номәдә исломәвонә комитә. Ҹәнгәлиjә һәрәкоти идорәвонәти бәштә еһдә пегәтә комитә "Иттиһади-Ислам" Фумәнәдә бино кардеjдә бо вадоj ружномә "Ҹәнгәл"и. Исломәвонә мовгеку бешә ружномә һәмә мысылмонон сәдо кардеjдәбе бә иjәти, һәмчинин ҹәми Ирони хәлғон бә мыстәмләкәвонон, хысусән ингилисон иjән ингилиспәрәстә феодалон иjән дыждә тоҹирон вәjнә мыборизә. 

    Русиjәдә пеш Октjабрә инғылоби һәниjән фәол быә ҹәнгәлиjон бешеjдән вишәо, һакимиjәти дәвонеjдән бәштә даст. Әвон гырд имтино кардеjдән бә мәркәзә һукмәти табе беjку.

    1918-нә сори әвәсорәдә "Ирон бо ироныжоне!" шуари жиjәдә бешә ҹәнгәлиjон соjббин бә 3 һәзо нәфәринә ләшғәри. Гилон, Таром, Халхал, Талышдулаб, Кәрганруд, Әсалем, Осторо, Мазандәрон, Кәджур, Тонекабун иjән ғысмән дашт Тыркмән дәвардин бә ҹәнгәлиjон тәсир. Кучек хани нымоjәндон Әрдәбиләдә, Астрободәдә, Керманшаһәдә иjән ҹо шәһронәдә гырдә кардеjдәбин бә ҹәнгәлиjон умуж гыне пиjә фидоиjон. Гилонәдә довләти мәмурон, ә ҹумләо губернаторән дәгиш кардә бе, әвон әвәз бин де ҹәнгәлиjон нымоjәндон. 

    Бы вахти партиjә "Ҹәнгәл" сохтә бе. Че партиjә програмәдә нәзәрәдә гәтә быәбин бә мыстәмләкәвонон вәjнә мыборизә иjән кали быржуа-демократикә ислоһотон: республикә усулә-идорә сохте, бә женон сәчыни һуғуғон доj, вырәjнә сәноjе овҹ кардовниjе и.ҹ.ч. Партиjә "Ҹәнгәл" һәмчинин бә нав доjдәбе бә Ислами иминә әсосон огардемони иjән зәминә доjәнә че мәһсули 1/10 һиссә бе шуарон.

    Кали тарыхәвонон һәхәдән ки, че партиjә "Ҹәнгәл"и иjән умумән Ҹәнгәлиjә һәрәкоти идеологиjә исломә сосиализм һисоб кардеjдән. Интаси чы һәрәкоти иминә мәғсәд бә хариҹиjә гәтымәвонон вәjнә мыборизә барде бе.

    1918-нә сори урусә ләшғәрон Шимолә Ирони тәрг карде бәпештә, ғәрәjз ҹәнгәлиjон һакимиjәти жиjәдә быә зәминон, һәмә Ирон дәварде бә шимал һәрәкәт кардә ингилисон даст. Бә Боку бешеjро әлләjәк жә ингилисон чок сәрәсеjдәбин ки, Гилони, хысусән бәндәр Әнзәли гәте бәпештә рәсе бәзнен бәштә мәғсәди. Че генерал Денстервили рәһбәрәти жиjәдә ингилисон бә Гилон иминә һуҹум че ҹәнгәлиjон һымһымбәдә де беовандәти сә бе, ингилисон окыриjәjн бә Һәмәдон иjән Керманшаһи тәрәф. Чы һодисә бәпештә һәниjән рост бе че ҹәнгәлиjон ныфуз.  

    Иjунә мангәдә бә генерал Денстервили тожә ғыввә омәj бә комәг иjән әj окырнише бәштә тәрәф Бичерахови казаконо иборәтә сипиjә гвардиjәвонон дастән, сәнибәтон һуҹум кардыше бә Гилон. Гилони бәон һисоб быә Мәнҹиләдә һәлләкә ҹанг бе. Че ингилисон навәдә шеjдәбе бә Гилони чок бәләд быә Бичерахов. Че даве ҹәлҹәлиjәдә че ингилисон симә машинон иjән һәрбиjә ыштәнәпәрон гонә зор жәшоне бә ҹәнгәлиjон, әвон мәҹбурән окыриjәjн бә вишон. 

    Ингилисон гәтышоне Гилони әсосә шәһрон. Сәнибәтон бә һуҹум дәвардә Мирзә Кучек хани бә пешо огордыниjе зынәше Рәшт, интаси тикәj дәварде бәпештә әв ижәнән мәҹбур манде окыриjо бә вишон.
Генерал Денстервил ыштә плани бә жимон дәвониjе, jәни Боку гәтеjро, ыштә пешти ҹәбһә бетәһлукәти тәмин кардеjро иjән Гилонику бәнә зымһорә базә истифодә кардеjро бино кардыше Кучек хани бә зывон гәте. Ыштә шәхсиjә мәнофе чәш кардә комитә "Иттиһади ислам"и узвон Кучек ханику тәләб кардеjдәбин ки, созиш дәбасто де ингилисон. 

    Бә 1918-нә сори августәдә Мирзә Кучек хани де генерал Денстервили имзо кардә созиши горә бәпе ҹәнгәлиjон мане нәбин бә Боку һәвәндисә һәрәкәт кардә ингилисон иjән әвони тәмин бәкәjн де зымһори. Чыми әвәзи Кучек хан тәсдығ беjдәбе Гилони һоким иjән бә даст сәjдәбе Рәшт шәһри губернатори тәjин карде һуғуғи.

    Де ингилисон мығовилә имзо карде ҹәмати, хысусән мыҹоһидон арәдә ныфузо еғандыше комитә "Иттиһади ислам". Чымику истифодә кардә дыждә феодал Сепаһ Салари гәтыше Мазандәрон. Осторо иjән Халхалә рәjонон исә дәвардин бә толышә хан Зәргам әс-Солтане рәһбәрәти кардә тоjфон даст. Тәдриҹән че "Иттиһади ислами" ныфуз мәһдуд бе де Гилони мәркәзә һиссә. Сывоj Кучек хани, че комитә мандә узвон дучо гынин бо тиҹорәт карде, jодо бекардышоне миллиjә-озодиjә һәрәкот. Ингилисон де зымһори, иминә нубәдә де бырзи тәмин кардә ым одәмон ғәзәнҹ кардышоне чокә сәрмоjә.

    Жыго гыләj вахтәдә Ирони сәрвәзир Восуд әд-Довлә бә ғәрор омәj де ингилисон комәги быһытвоны ҹәнгәлиjә һәрәкоти. Че Староилски иjән Рза хани (вәомәдә Ирони подшо) рәһбәрәти жиjәдә казакә дивизиjә иjән че һамсиjә вилоjәтон һокимон дастон дәфырсиjәjн бә Гилон, дәмандин бо ҹанг карде де ҹәнгәлиjон. Ыштә созиши дәгордыниjә ингилисон кәшфиjотә ыштәнәпәрон бомбә еһурниjеjдәбин бә ҹәнгәлиjон сә. Че "Иттиһади ислами" кали узвон дәвардин бә шаһи ләшғәри тәрәф, демиjән тикәjән гон кардышоне че ҹәнгәлиjон вәзjәт. Нәтиҹәдә мәғлуб бин ҹәнгәлиjон, әвон окыриjәjн бә вишон. Бә һырд-һырдә дастон паjбахш быә ҹәнгәлиjон дәвардин бә партизонә мыборизә. Интаси дышмен веj ғыввәjн бе. Чандә гылә ҹәнгәлиjон, чә ҹумләо ҹәнгәлиjон арәдә мәшһур быә доктор Һешмет Талегани гиров егынин. Әвонышон еһаштышоне дарә доо. Рәшт дәварде бә һукмәти ләшғәрон даст, әвон дивон гәтышоне бә ҹәмати, етәнәшоне вилоjәт де дарә доон. Халу Ғырбон ыштә дастә нығо доjро окыриjәj бә бандон. Мирзә Кучек хан, есә боj, ыштә быә-ныбә дастон огәтеjро 1919-нә сори декабрәдә бино кардеjдә бә гәпон де шаһи һукмәти. Әв бә Восуг әд-Довлә ном вығандә телеграмәдә мәҹбур беjдә бәчәj нәзәр быросны ыштә табеjәти. Һодисон жыго ҹәрәjон карде рози еғандыше Восуг әд-Довлә, чумчыко Кучек хани һәлән һестышбе чокә ләшғәр, һәмән әв ве мәшһурбе ҹәмати арәдә. Де һукмәти раj Кучек хани дастон дахыл бин бә жандармериjә, мышғол бин Гилонәдә де осоjиши мыһофизә карде. 

    Сәвети ордуjон тәзjығи жиjәдә ингилисон Загафгазиjә иjән Тыркистоно бә пешо окыриjә вахтонәдә Гилонәдә ижән бә оҹымош омәj миллиjә-озодиjә мыборизә. Пындә вишонәдә быә Пасиһонәдә Мирзә Кучек хани гиj гордынише бә һукмәти табе беjку. Мыҹоһидә дастон сәнибәтон кытә бин чәj гырдо. 1920-нә сори апреләдә бә Кучек хани ном сә быә номәдә Ланкони Инғылоби комиссар бәj хәбә доjдәбе ки, Озорбоjҹонәдә сохтә быә Сәвети һакимиjәт. Ын хәбә тикәjән оҹымош вардыше ҹәнгәлиjон. 

    Бы вахти сәвети ләшғәрон тәғиб кардә сипиjә гвардиjәвонон дештә донанмә дахыл бин бә Гилони бәндәр Әнзәли, и бин де ингилисон. Чәвон һар вахт бә сәветон вәjнә бә мыборизә бино карде зыне бә нәзәр сә XI Сыә Орду командонәти бә ғәрор омәj ки, быгәты бә jолә стратежиjә әһмиjәт молик быә бәндәр Әнзәли. Маjә манги 19-дә Ф. Расколникови рәһбәрәти жиjәдә Каспи донанмә дәварде бә һуҹум, гәтыше шәһр Әнзәли. Кучек хани дастон пешто бә һуҹум дәварде зыне бә нәзәр сә ингилисон опыртиjәjн Рәшти һәвәндисә. Кучек хани де Расколникови и беjку хәбәдо быә ингилисон тадибәсә тәрг кардышоне Гилон. Ым гыләj jолә зәрбә бе бә Ингилтәрә Шәрғәдә быә һәрбиjә шәрәфи. 

    1920-нә сори иjуни 4-дә де 2 һәзо нәфәринә ләшғәри бә Рәшт дахыл быә Кучек хани елон кардыше Гилони Сәветә республикә. Де Расколникови бә компромисс шә Кучек хан сыхан "сәвет" ыштән дахыл кардәшбе бә республикә номи, чумчыко әв ғәбул кардеjдәныбе сәветәти.

    Иjуни 5-дә сохтә бе Мывәғғәтиjә инғылобиjә һукмәт иjән һәрбиjә инғылобиjә шурә. Мывәғғәтиjә һукмәти тәркиб:
     Мирзә Кучек хан –һукмәти рәһбәр иjән һәрбиjә комиссар;
     Мир Шәмс әд-Дин Вегари – дылә коон комиссар;
     Сеjид Ҹәфәр Моһсани – хариҹиjә коон комиссар;
     Мирзә Мәһәммәд Әли Пирбазари – малиjә комиссар;
     Һаҹы Мәһәммәд Ҹәфәр Кенгавәри – тәһсили комиссар;
     Әғә Нәсрулла – почти иjән телеграфи комиссар;
     Мәһәммәд Әли хан Һомами – хәлғи тәсәруфоти иjән каштевонәти комиссар;
     Мирзә Әбдул Козим Рзазодә – тиҹорәти комиссар.

    Мывәғғәтиjә һукмәти програм иборәтбе жиjо нывыштә быә бәндонку: 
1) Бә монархиjә вәjнә мыборизә иjән Иронәдә республикә сохте;
2) Шәхсиjәти иjән һәмә ҹәмати мылкон нығо доj;
3) Ирони һукмәти де ҹо империjә һукмәтон дәбастә һар ҹурә мығовилон иjән созишон ләғв карде;
4) Һәмә милләтон бәробәрәһуғуғәти;
5) Ислами мыһофизә.

Һестыше думо

“Шəвнышт”. ружнoмə, № 6(2006 сор)

  • email Отправить другу
  • print Версия для печати
  • Add to your del.icio.us del.icio.us
  • Digg this story Digg this

Добавить коментарий comment Комментарии (0 добавлено)

Главные новости

|